Diversiteit en inclusie

Thema

Diversiteit en inclusie (D&I) vormen samen één van de kernthema’s van de Cultuurmonitor de komende jaren. In de monitor en bij de Boekmanstichting als geheel zijn we toegewijd om D&I kritisch aan de orde te stellen. Daarbij onderstrepen we het maatschappelijke debat en belang van diversiteit en inclusie voor de samenleving. Op deze pagina brengen we reeds bestaand onderzoek over diversiteit en inclusie samen.

Wat verstaan wij onder diversiteit en inclusie?

De term diversiteit wordt gebruikt om aan te geven dat mensen op een reeks van zichtbare en onzichtbare kenmerken feitelijk van elkaar verschillen – denk bijvoorbeeld aan (culturele) achtergrond, beperking(en), gezondheid, geaardheid, gender, religie, sociaaleconomische status, opleidingsniveau, politieke voorkeur of leeftijd. Diversiteit heeft dus betrekking op de mate van verscheidenheid tussen en variatie onder mensen.

De term inclusie verwijst naar de manier waarop wordt omgegaan met feitelijke verschillen en overeenkomsten tussen mensen. In een inclusieve omgeving is toegankelijkheid (zowel fysiek, inhoudelijk als digitaal) voor iedereen gewaarborgd en alle mensen voelen zich welkom, veilig en gerespecteerd. Waar diversiteit betrekking heeft op de afspiegeling van verschillende (groepen) mensen uit de maatschappij, richt inclusie zich op de acties die worden ondernomen om deze mensen te includeren.

Complexiteit van het meten van diversiteit en inclusie

Diversiteit en inclusie zijn een urgent thema, ook voor de culturele sector. Bewegingen als Black Lives Matter en #metoo laten duidelijk zien dat er behoefte is aan verandering, dat verandering nódig is omdat niet iedereen gelijk gehoord of gesteund wordt in de huidige samenleving. De Code Diversiteit en Inclusie (een initiatief om de culturele sector gelijkwaardiger te maken voor iedereen) stimuleert culturele organisaties om handen en voeten te geven aan het thema. De Code wordt daarnaast ondersteund door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), dat het nastreven van de Code als subsidie-eis hanteert.

Vanwege de urgentie van D&I is het belangrijk om de stand van zaken omtrent dit thema in kaart te brengen, maar dat blijkt lastig. In Nederland wordt op verschillende manieren gewerkt aan het verzamelen van data over diversiteit en inclusie in de cultuursector, maar het ontbreekt nog aan sectorbrede, seriële, landelijke of juist regionale cijfers. Terwijl deze cijfers nodig zijn om langlopende trends in beeld te brengen.

Dat deze cijfers er nog niet zijn, heeft meerdere oorzaken, waaronder de complexiteit van het onderzoeken van diversiteit en inclusie. Hoe complex het is diversiteit en inclusie te onderzoeken, laten we aan de hand van drie voorbeelden zien: werken met persoonsgegevens, categorisering en vragen over wat we precies willen meten.

Persoonsgegevens

Persoonsgegevens zijn veelal door de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) beschermd en kunnen daarom niet zomaar verzameld worden. In onderzoeken naar diversiteit bij het publiek van culturele instellingen worden verschillende manieren gebruikt om de achtergrond van het publiek in beeld te brengen. Zo bestaan er doelgroepsegmentatiesystemen, die instellingen in staat stellen om publieksgegevens te verrijken met klantsegmenten van een extern bureau, zoals Whooz of Motivaction. Hiervoor is het echter wel belangrijk dat er systematisch gegevens verzameld worden, en dat deze vergelijkbaar zijn voor verschillende organisaties (landelijk of lokaal). Zo wordt momenteel in opdracht van het ministerie van OCW onderzocht hoe een landelijk samenwerkingsverband voor publieksdata in de culturele sector opgericht kan worden. Na een inventarisatie van DEN(het kennisinstituut cultuur & digitale transformatie) en verder onderzoek door PPMC/SiRM wordt een Taskforce ingericht die de opdracht krijgt om een definitief samenwerkingsverband voor te bereiden. 

Categorisering

Het CBS brengt ook verschillende cijfers in beeld over de achtergrond van burgers, bezoekers en deelnemers aan het culturele leven. Daarbij werd tot voor kort een onderscheid gemaakt tussen ‘westers’ en ‘niet-westers’ op basis van migratieachtergrond. Aangemoedigd door maatschappelijke discussies over de onwenselijkheid van deze categorieën – omdat ze een discutabel onderscheid in stand houden en niet waardevrij zijn (Bovens 2016) – heeft het CBS aangekondigd deze categorieën vanaf 2022 geleidelijk te veranderen naar een nieuwe indeling van de bevolking naar herkomst. De nieuwe herkomstindeling van het CBS bestaat uit twee onderdelen: geboren in Nederland, en herkomstland. Daarbij wordt gekeken of een inwoner zelf in Nederland of het buitenland geboren is, en vervolgens waar de ouders geboren zijn. Voor herkomstindeling heeft het CBS een nieuwe hoofdindeling gemaakt op basis van werelddelen en veelvoorkomende immigratielanden (CBS 2022).

Daarnaast kan de vraag gesteld worden wat men precies wil meten bij het onderzoeken van D&I. Wat zeggen vragen als ‘Waar kom je vandaan?’ of ‘Waar zijn je ouders geboren?’ ons over D&I en hoe helpen ze om meer divers en inclusief te worden? Wanneer is het terugbrengen naar bepaalde categorieën behulpzaam bij onderzoek, en wanneer houden ze juist ongelijkheid of onbewuste vooroordelen in stand?

Wat willen we meten?

Het onderzoeken van diversiteit en inclusie is complex, en sectorbreed is er dan ook nog geen duidelijkheid of consensus over wát we precies willen meten, waarom en hoe. Dat zorgt ook voor tekortkomingen in het onderzoek naar diversiteit en inclusie. Om constructieve stappen te kunnen zetten naar het eenduidig en op relevante wijze onderzoeken (en dus in kaart brengen) van D&I in de culturele sector moet eerst in beeld gebracht worden wat we willen meten en hoe. Daarvoor moet ook duidelijk zijn wat we (nog) niet weten. Hiertoe zijn al verschillende initiatieven en overleggen in de sector gaande, zo blijkt uit gesprekken met het veld, bijvoorbeeld binnen het Landelijk overleg inclusie, georganiseerd door het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA), penvoerder van de Code Diversiteit en Inclusie.

Wat gaat de Cultuurmonitor doen?

In de komende jaren besteden we op deze pagina extra aandacht aan het thema diversiteit en inclusie. D&I snijden dwars door alle in de Cultuurmonitor behandelde thema’s (van arbeidsmarkt tot consumptie en infrastructuur) en domeinen (van erfgoed tot games of podiumkunsten) heen. Daarom proberen we trends en ontwikkelingen op het gebied van D&I in elk van de rapportages bij de verschillende domeinen terug te laten komen. Omdat D&I ook een overkoepelend vraagstuk vormen verdienen ze echter ook een eigen landingspagina waar informatie over het thema gebundeld wordt. Op deze themapagina starten we met het samenbrengen van reeds bestaand onderzoek over inclusie en diversiteit.

Op termijn hopen we ook antwoord te kunnen geven op vragen als: Hoe meet je D&I? Welke datasets en onderzoeksmethoden over diversiteit en inclusie zijn er beschikbaar en hoe kunnen deze ontsloten worden via de monitor?

Onderzoek naar diversiteit en inclusie in de Nederlandse cultuursector

In onderstaande literatuurlijst zijn bronnen te vinden van onderzoeken naar inclusie en diversiteit in de Nederlandse cultuursector, op chronologische volgorde. Heeft u aanvullingen of wilt u met ons in gesprek gaan over onderzoek naar en data over diversiteit en inclusie? Dan horen we graag van u!

Cultuursectorbreed

CBS (2022) Barometer culturele diversiteit. Den Haag: Centraal bureau voor de statistiek

Veldwiesch, N. (2022) Onbeperkt zichtbaar in Nederland? Een comperatief onderzoek naar inclusie van personen met een beperking binnen cultuurbeleid. Groningen: Masterscriptie Rijksuniversiteit Groningen

Leden, J. van (2021) Toegang tot kunst en cultuur voor mensen met een beperking. In: Boekman extra, jrg. 2021, nr. 29. 1-14.

Samuel, M. (2021) Waarden voor een nieuwe taal. Utrecht: Code Diversiteit en Inclusie.

Vermeij, L. en W. Hamelink (2021) Lang niet toegankelijk: ervaringen van Nederlanders met een lichamelijke beperking als spiegel van de samenleving. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Bilo, N. (et al.) (2020) Toegankelijkheid culturele instellingen voor mensen met een beperking: tussenrapport, inventarisatie. Den Haag: Significant APE.

Vermeulen, M. (2020) Groeien naar meer inclusie in de culturele sector: van Theory of Change naar meetplan. Rotterdam: Impact Centre Erasmus.

Jongerius, M. (et al.) (2020) Onbeperkt cultuur beleven: eindrapportDen Haag: Significant APE.

Molen, Y. van der (2020) Hoe meer zielen, hoe meer vreugd: analyse diversiteit en inclusie binnen de BIS- en erfgoedinstellingen. Verslag van een onderzoeksstage bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2019) Onbeperkt meedoen: voortgangsrapportage 2019. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Veen, S. van der (et al.) (2019) Onderzoek diversiteit cultuursector: onderzoek naar de diversiteit van besturen en personeel van meerjarige gesubsidieerde kunst- en cultuurinstellingen en subsidieadviseurs [visuele weergave]. Den Haag: APE.

Eijck, K. van en E. Bisschop Boele (2018) Van de canon en de mug: een inventarisatie van inzichten rondom de culturele niet-bezoeker: notitie geschreven in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap. Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam.

Modest, W. en R. Lelijveld (2018) Woorden doen ertoe: een incomplete gids voor woordkeuze binnen de culturele sector. Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen.

Veen, S. van der (et al.) (2018) Onderzoek diversiteit cultuursector: onderzoek naar de diversiteit van besturen en personeel van meerjarige gesubsidieerde kunst- en cultuurinstellingen en subsidieadviseurs. Den Haag: APE.

Veen, S. van der en N. Bilo (2018) Onderzoek diversiteit cultuursector: uitsplitsingen BIS-instellingen en niet-BIS-instellingenDen Haag: APE.

Domein-specifiek

Marinelli, C. en L. Herschoe (2022) Landkaart inclusieve podiumkunsten. Utrecht: LKCA

Rammeloo, J. et al. (2022) Diversiteit en inclusie in de boekenmarkt: een verkennend onderzoek. Amsterdam: KVB Boekwerk

Sanders, W. (2022) Beter is nog niet goed: de positie van vrouwen in de film- en televisiesector 2011-2022. Utrecht: Vrouwen in Beeld, Universiteit Utrecht.

CBS (2021) Culturele diversiteit Rijksmuseum 2019. Den Haag: Centraal bureau voor de statistiek

Nagelhout, E. en C. Richards (2021) Rapportage boekenbranche meting 57: themameting diversiteit. Amsterdam: KVB, Intomart Gfk

Borg, L. ter (2020) ‘Nederlandse kunstmusea: diversiteit is beleid, maar de directeur is altijd wit’. Op: www.nrc.nl, 17 juni.

Gemert, S. van en N. Feenstra (2020) Wat je ziet, ben je zelf: dekoloniaal huiswerk voor rondleider en museum. Amsterdam, Eindhoven: STUDIO i.

Wigbertson, J.I., Moore, R.A. en S. Maas (2020) Baseline: een nulmeting van queerness in Nederlandse musea. Amsterdam: STUDIO i.

Feenstra, N. (2019) Bezoekersreis of reisorganisatie: het belang van (ver)houdingen binnen de museumorganisatie voor een toegankelijk en inclusief museumbezoek. Amsterdam, Eindhoven: STUDIO i, Van Abbemuseum, Stedelijk Museum Amsterdam.

Kerchman, A. en P. Salet (2019) The position of women artists in four art disciplines in the Netherlands. A report for Mama Cash by Astrid Kerchman and Pauline Salet. Amsterdam: Mama Cash.

Kolsteeg, J. (2019) ‘Inclusiviteit is de praktijk: Grand Theatre Groningen’. In: Boekman Extra, nr. 19, 1-11.

Scholtens, J. en E. Lauf (2019) Representatie van mannen en vrouwen in Nederlandse non-fictie televisieprogramma’s: onderzoeksrapport in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Hilversum: Commissariaat voor de Media.

Nijkamp, J. en M. Cardol (2018) Literatuuronderzoek inclusief theater: voorbeelden en dilemma’s. Rotterdam: Hogeschool Rotterdam.

Nijkamp, J. en M. Cardol (2018) Publieksonderzoek inclusief theater bij Theater Babel Rotterdam: onderzoek onder bezoekers van de voorstelling ‘Het gedroomde café’Rotterdam: Hogeschool Rotterdam.

Nijkamp, J. (et al.) (2018) Onderzoek naar inclusief theater: opbrengst van het symposium van 8 juni 2018, georganiseerd door Theater Babel Rotterdam en Hogeschool Rotterdam, lectoraat Disability Studies; Diversiteit in ParticipatieRotterdam: Hogeschool Rotterdam.

ACT (et al.) (2016) Adviezen ter bevordering van diversiteit in film- en televisiesector; Inventarisatie praktische voorstellen ter bevordering van culturele diversiteit in de film- en televisiesectorAmsterdam: Dutch Directors Guild.

Lokaal

Berkers, P. (et al.) (2020) Culturele diversiteit in de cultuursector van Den HaagDen Haag: Erasmus Universiteit Rotterdam.

Perlstein, S. (et al.) (2020) Onderzoek naar opvattingen rondom culturele diversiteit bij medewerkers van Rotterdamse culturele organisaties. Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam.

Amsterdamse Kunstraad (2019) Kunst, culturele diversiteit en inclusiviteit in Amsterdam: de volgende stapAmsterdam: Amsterdamse Kunstraad.

Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur (2019) Beschouwingen over inclusiviteit, innovatie en interconnectiviteit: trends in de Rotterdamse cultuursector. Rotterdam: Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur.

Berkers, P. (et al.) (2017) Onderzoek culturele diversiteit in de Rotterdamse cultuursector. Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam.

Meer lezen over diversiteit en inclusie? Klik dan hier voor een lijst met beschikbare literatuur in de kennisbank van de Boekmanstichting.

Literatuur

Bovens, M. (et al.) (2016) Migratie en classificatie: naar een meervoudig migratie-idioom. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.

CBS (2022) ‘CBS introduceert nieuwe indeling bevolking naar herkomst’. Op: www.cbs.nl, 16 februari.

CBS (2021) ‘Het gebruik van “westers – niet-westers” door het CBS’. Op: www.cbs.nl, 21 april.

Verantwoording beeld

Unseen Amsterdam / Fotografie: Lisa Maatjens