Letteren

Een aanhoudend leesoffensief

De resultaten van het internationale PISA-onderzoek naar (onder andere) het leesplezier van vijftienjarigen zijn alarmerend. Volgens de laatste cijfers uit 2023 bleek dat de leesvaardigheid van Nederlandse jongeren opnieuw is gedaald tussen 2018 en 2022. Momenteel heeft één op de drie 15-jarigen onvoldoende leesvaardigheid. Nederland presteert daarmee voor het eerst onder het OESO-gemiddelde en heeft de op-een-na-laagste score van Europa (Meelissen et al. 2023, Leesmonitor 2023d).

De cijfers passen in een lange trend van onderzoeken die gezamenlijk laten zien dat zowel jongeren als volwassenen al jaren minder lezen. Die onderzoeken geven bovendien aan dat jongeren lezen steeds minder leuk vinden naarmate ze ouder worden, waarbij leesmedia het in de vrije tijd vaak afleggen tegen andere media (Leesmonitor 2023c, 2023d, 2024d). Tegelijkertijd blijkt dat over de afgelopen zes jaar de leesfrequentie van Nederlands stabiel blijft; het aandeel mensen dat wel eens een boek leest schommelt tussen de 81 procent en 86 procent (KVB Boekwerk 2025c). Het aandeel dat nooit of minder dan 1 keer per jaar in het Nederlands leest stijgt echter.

‘Ontlezing’ en de teruglopende leesvaardigheid behoren desondanks tot de belangrijkste thema’s binnen het domein Letteren. Met tal van campagnes, interventies en programma’s probeert de sector deze tegen te gaan. Jaarlijks worden vele tienduizenden jongeren bereikt met programma’s als BoekStart en de Bibliotheek op school, de lesprogramma’s van De Schoolschrijver, de auteursoptredens van De Schrijverscentrale en campagnes als de Boekenweek, Kinderboekenweek, De Nationale Voorleesdagen, Heel Nederland Leest, Goed Verhaal (opvolger van Boekenweek van Jongeren), de Jonge Jury, Read2Me, Stap op de Rode Loper!, de LEES-app en De Nationale Voorleeswedstrijd. Sinds eind 2024 loopt de meerjarige bewustwordingscampagne ‘Wie leest heeft een goed verhaal’, georganiseerd door de Leescoalitie, die de komende jaren verder wordt doorontwikkeld. Onderzoek toont aan dat dergelijke programma’s positieve effecten hebben op de leesmotivatie, leesvaardigheid en het leesplezier (De Schoolschrijver z.j., De Schrijverscentrale z.j., Leesmonitor 2021, 2023b, 2024a, 2024b, 2024c, 2024e, 2024f).

Daarnaast is er veel aandacht voor de plek die lezen en literatuur in het vaste onderwijscurriculum innemen. Op veel scholen wordt er van alles gedaan om negatieve leeservaringen te voorkomen en positieve ervaringen te bieden. Zo is er op basisscholen steeds meer aandacht voor vrij lezen, en groeit op het voortgezet onderwijs de aandacht voor Young Adult-literatuur als brug tussen jeugd- en volwassenliteratuur (Leesmonitor 2024g, 2023a). Uit recent onderzoek onder schoolleiders en docenten Nederlands in het voortgezet onderwijs blijkt dat vrijwel alle scholen een visie op leesonderwijs hebben, en laat driekwart van de docenten in het onderzoek hun leerlingen wekelijks vrij lezen (Rossum et al. 2025). Daarnaast toont onderzoek aan dat werkvormen zoals boekenclubs met een expliciete focus op persoonlijke groei, bijvoorbeeld via Young Adult-literatuur waarin leerlingen zichzelf en hun omgeving herkennen, de persoonlijke ontwikkelingen van leerlingen versterken, en in samenhang daarmee ook de leesmotivatie kunnen stimuleren (De Kleijn 2025).

Positief en belangrijk is daarnaast dat in de plannen voor het nieuwe onderwijscurriculum een grotere plek wordt gevraagd voor leesmotivatie, dat er 29,7 miljoen extra (oplopend tot 58,7 miljoen in 2025) is vrijgemaakt voor bibliotheken, onder andere ten behoeve van leesplezier en leesvaardigheid, en in 2024 leverde de vakvernieuwingscommissie conceptexamenprogramma’s Nederlands op, waarvan de definitieve conceptkerndoelen in 2025 zijn gepubliceerd met ingang per 1 augustus 2026. Tegelijkertijd loopt het achtjarige onderzoeksproject LeesEvolutie dat een monitor voor leesvorderingen ontwikkeld, en sinds 2025 ondersteunt de Regeling Leesbevordering praktische projecten om de afnemende leesvaardigheid te keren.

Duidelijk is dat in leesbevordering de letterensector en het onderwijs intensiever samenwerken. De Leescoalitie en andere partijen riepen in het najaar van 2020 de politiek al eerder op tot een gezamenlijke aanpak in een Leesoffensief. Ook bibliotheken spelen hierin een belangrijke rol. Voormalig staatssecretaris Cultuur en Media Gunay Uslu schreef in mei 2022 in haar Hoofdlijnenbrief cultuur 2022 dat het kabinet blijft werken aan een toekomstbestendige bibliotheekvoorziening in elke gemeente, en dat de OCW-bewindslieden zich gezamenlijk blijven inzetten om op het gebied van leesbevordering de samenwerking tussen scholen, bibliotheken en de omgeving rond jongeren te versterken (Uslu 2022a).

Sinds februari 2026 zijn de openbare bibliotheken in het kabinet-Jetten niet langer primair georiënteerd op het beleidsterrein cultuur, maar ondergebracht bij de staatssecretaris voor funderend onderwijs en volwasseneducatie, Judith Tielen (VOB 2026). Daarmee worden bibliotheken in het landelijke beleid steeds nadrukkelijker gepositioneerd als onderdeel van de onderwijsketen. Ook in het Masterplan Basisvaardigheden van voormalig minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs Dennis Wiersma was veel aandacht voor het vergroten van de leesvaardigheid en -motivatie (Wiersma 2022). In het kader van dit plan is eind 2023 74 miljoen euro geïnvesteerd in BoekStart in de kinderopvang en de Bibliotheek op school, bedoeld voor de periode 2023-2025. Vanaf 2026 is dit omgezet in structurele financiering: 25 miljoen in 2026, oplopend tot 50 miljoen per jaar vanaf 2028, met verbrede doelgroepen die nu ook volwassenen met beperkte basisvaardigheden omvatten, naast de traditionele focus op kinderen en jongeren (VOB 2025). Gemeenten zijn daarnaast verplicht een toekomstgerichte bibliotheekvoorziening voor hun inwoners te verzorgen (Uslu 2022b, Uslu 2022c, Stichting Lezen 2022b). In 2023 en 2024 is ruim 65 miljoen euro beschikbaar gesteld aan gemeenten als investering voor bibliotheken en leesbevordering (Bruins 2024). In 2022 werd de Bibliotheekwet aangepast zodat iedereen onder de 18 jaar gratis lid kan worden van de bibliotheek (Stichting Lezen 2022a). Begin 2026 ging de ministerraad akkoord met een volgende aanpassing van de Bibliotheek wet: met ingang van eind 2026 krijgen gemeenten een wettelijke zorgplicht om in elke gemeente een volwaardige openbare bibliotheek aan te bieden.

Op Bonaire, Sint Eustatius en Saba wordt volop gewerkt aan het versterken van het bibliotheeknetwerk. De afgelopen jaren zijn er verschillende maatregelen genomen om bibliotheekvoorzieningen in Caribisch Nederland naar een hoger plan te tillen, waaronder 5 miljoen investering (2022-2025) en de opening van een nieuwe Biblioteka Públiko Boneiru in 2025. Het bibliotheeklidmaatschap verschilt sterk per eiland: op Bonaire is 4 procent van de bevolking lid, op Sint Eustatius 26 procent, en op Saba 16 procent (gemiddeld ongeveer 5-7 procent over de BES-eilanden). Bibliotheekleden kunnen sindsdien ook e-books en luisterboeken lenen via de online bibliotheek (KB 2025b). De bibliotheken bezitten gezamenlijk bijna 250.000 materialen, waarbij het grootste deel uit fysieke boeken bestaat (Bibliotheeknetwerk 2024c).

AI en schrijvers

Het boekenvak kan er niet omheen: de opmars van AI is een thema binnen de Letteren. Vertalers, auteurs, bibliotheken; meerdere groepen binnen de sector krijgen ermee te maken. AI is op verschillende niveaus gespreksonderwerp in de letterensector. Onderzoek van de Boekmanstichting (Struijke 2025) onder 713 culturele professionals toont dat schrijvers en vertalers het zwaarst getroffen worden door generatieve AI: 22 procent van de schrijvers meldt minder opdrachten (in de sector als geheel was dit percentage 18 procent). Bij vertalers rapporteert zelfs 33 procent een significante inkomensdaling. Freelance schrijvers en vertalers ervaren 28 procent inkomensverlies (ten opzichte van 12 procent bij werknemers in loondienst), ondanks dat 59 procent AI gebruikt voor terminologie-onderzoek of brainstorming. Dit maakt hen een kwetsbare voorhoede van een snelle AI-omwenteling in de sector.

Sommigen zien kansen en roepen het boekenvak op er vandaag nog mee aan de slag te gaan, bijvoorbeeld door met goede prompts auteurs te ondersteunen in het creatieve proces (Dessing 2024b). Vertalers geven daarnaast aan dat AI een handig hulpmiddel kan zijn om snel onderzoek te doen naar specifieke onderwerpen die in een boek voorkomen waarmee zij nog niet bekend zijn, of om synoniemen te verzamelen (Liebreks 2025). Anderen zien ook de risico’s en roepen op tot samenwerking om verantwoord om te gaan met AI (Bibliotheeknetwerk 2023). Ook de vraag hoe de sector omgaat met auteursrecht in relatie tot generatieve AI is actueel en nog onbeantwoord (Auteursbond 2023b, 2023c).

De toepassingen van AI in het boekenvak worden desondanks steeds zichtbaarder en de meningen zijn verdeeld. Een veelbesproken maar tot dusver ongeëvalueerde innovatie was de overstap in maart 2022 van 700 menselijke recensenten naar AI‑gegenereerde aanschafinformatie bij NBD Biblion. Hoewel deze software boekinformatie sneller beschikbaar kan maken voor bibliotheken, zijn er zorgen over de kwaliteit van de kunstmatige teksten en de gevolgen daarvan voor bibliotheekcollecties en de kennis over boeken (Jong 2022). Het ontbreekt tot nu toe aan een onafhankelijke, langetermijnevaluatie die inzicht geeft in de invloed van deze teksten op de bibliotheekselecties en de diversiteit van de collecties. Van uitgevers die experimenteren met Engelse vertalingen gemaakt door AI, tot schrijver en voormalig uitgever Wouter van Oorschot die in NRC stelt dat de houding van de Auteursbond tegen dit initiatief ‘te defensief’ is en dat AI kansen biedt ‘aan al die schrijvers die nu onvertaald blijven’. Toch spreken zowel uitgevers, docenten als vertalers de wens uit om de kwaliteit van boeken niet ten koste te laten gaan van de potentiële efficiëntieslag die AI biedt (Andel 2025).

Groei en ontwikkeling van boekconsumptie en -verkoop

Boekconsumptie

Data laat zien dat over het algemeen oudere leeftijdsgroepen meer lezen dan jongere leeftijdsgroepen en meer vrouwen dan mannen lezen (KVB Boekwerk 2022d, 2022e, 2023b, 2024c). De VTO 2024 bevestigt dat in 2024 vrouwen (84 procent) significant vaker lazen dan mannen (72 procent); ook de leesfrequentie is bij vrouwen hoger dan bij mannen (31 procent dagelijks tegenover 22 procent bij mannen) (Hoog en Swartjes 2026). De VTO cijfers laten echter zien dat het aandeel van lezers (lezen ten minste één keer per jaar een boek) daalt met leeftijd, hoewel ouderen (65+) wel weer vaker dagelijks lezen dan jongeren vanaf 20 jaar. Dit verschil ontstaat waarschijnlijk door meetniveaus: VTO definieert ‘lezer’ breed als iedereen die minstens 1 keer per jaar een boek leest, wat bij ouderen wellicht uitvalt door minder incidenteel lezen. KVB Boekwerk focust daarentegen op intensieve frequentie (vaker dan 3 keer per week), waar ouderen juist domineren.

De VTO 2024 toont ook een verband met bibliotheekbezoeken in het domein letteren: 39 procent van Nederlanders (6+ jaar) bezocht in 2024 ten minste één keer een bibliotheek, een stijging ten opzichte van 2020 (31 procent). Van deze bezoekers leende 62 procent boeken, wat minder is ten opzichte van eerdere jaren (70 procent). Deze trend sluit aan bij de daling in fysieke uitleningen over de jaren (van 80,3 miljoen in 2014 naar 54,3 miljoen in 2024), gecompenseerd door de groei in online uitleningen (e-books van 2,8 miljoen in 2016 naar 5,8 in 2024) (KB 2026c).

KVB Boekwerk meldt dat de leesfrequentie in 2025 stabiel is gebleven over de afgelopen 10 jaar, maar deze toont een lichte daling ten opzichte van 2024 (KVB Boekwerk 2025c). Zo leest of luistert in 2025 32 procent minimaal drie keer per week tot elke dag een boek, ten opzichte van 37 procent in 2024, en 29 procent in 2020. Waar in 2024 het aantal Nederlanders dat nooit of heel weinig leest voor het eerst in jaren was afgenomen van gemiddeld 38 procent in de periode 2020-2023 naar 32 procent in 2024, stijgt dit percentage in 2025 weer naar 38 procent (KVB Boekwerk 2025c). Daarmee lijkt 2024 een outlier in een anders stabiele langetermijntrend: het aandeel niet-lezers is niet structureel gedaald, maar bevindt zich weer op het niveau dat de afgelopen jaren normaal was.

Tegen deze achtergrond van een stabiele tot licht dalende leesfrequentie biedt onderzoek uit 2026 van KVB Boekwerk meer inzicht in wie er leest en hoe zij boeken consumeren (KVB Boekwerk 2026b). KVB Boekwerk is een nieuwe onderzoekslijn gestart waarin de samenhang en uitwisseling tussen bibliotheken en andere delen van het boekenveld centraal staan. Het eerste onderzoek in deze reeks brengt drie hoofdprofielen in kaart: kopers, leners en combi’s (KVB Boekwerk 2026b). Binnen het profiel van kopers leest 51 procent minstens één keer per week en wordt relatief vaak online gekocht: 44 procent van alle aankopen vindt via online kanalen plaats. Kopers zijn voor 57 procent vrouw, gemiddeld 50 jaar oud en overwegend hoogopgeleid. Bij leners is de leesfrequentie het hoogst: 68 procent leest minstens één keer per week. Zij kopen hun boeken relatief vaker bij een vaste fysieke boekwinkel (38 procent) dan online (30 procent). Binnen deze groep is 65 procent vrouw, gemiddeld 49 jaar oud met een grote vertegenwoordiging van 65‑plussers; een derde heeft een middelbaar opleidingsniveau, 43 procent is hoogopgeleid en 22 procent laagopgeleid.

Boekverkoop

De boekafzet in 2025 bedroeg 44 miljoen boeken; dit aantal zakte terug na het piekjaar 2024 (46 miljoen boeken). De omzet in 2025 blijft nagenoeg gelijk aan vorig jaar. In 2025 daalde de boekverkoop via fysieke winkels met 5 procent ten opzichte van 2024, terwijl de verkoop via e-commerce stabiel bleef. Vergeleken met 2023 nam de afzet bij beide kanalen met circa 1 procent af. Het afzetaandeel van fysieke winkels is in 2025 met 54 procent wel groter dan dat van e-commercekanalen, hoewel de omzet gelijk blijft bij beide kanalen (KVB Boekwerk 2026a). In de afgelopen zeven jaar (2018-2025) lijkt er een ontwikkeling te zijn die deels door de coronapandemie is beïnvloed; het e-commerce-aandeel steeg van ongeveer 30 procent in 2018 naar 45 procent in 2020 en bereikte in 2021 een tijdelijke piek van 51 procent, om sindsdien te oscilleren rond 44 tot 46 procent (KVB Boekwerk 2023a, KVB Boekwerk 2026a). Het fysieke aandeel zakte naar een laagtepunt van 49 procent in 2021 en lijkt sindsdien rond 54 – 56 procent te stabiliseren. Deze cijfers sluiten aan bij de VTO 2024, waar gedrukt lezen dominant blijft (72 procent), met lichte groei in lezers van e-books (van 17 procent in 2012 naar 28 procent in 2024) en luisterboeken (van 15 procent in 2022 naar 17 procent in 2024) (Hoog en Swartjes 2026). De stabilisatie van fysiek sinds 2021 bevestigt het beeld dat digitaal lezen aanvullend is en gedrukt lezen niet verdringt.

In 2023 daalde het aantal boekenwinkels (580) met bijna 15 procent ten opzichte van 2019, waarin het 685 boekenwinkels waren. Deze dip valt grotendeels samen met de coronajaren 2020-2021, toen fysieke winkels langere tijd gesloten waren en veel kleinere boekhandels het niet overleefden. In 2025 is het aantal boekenwinkels weer gestegen naar 640 (CBS 2025c), wat aantoont dat de sector na de coronaperiode herstelt, maar binnen een langere, redelijk stabiele bandbreedte blijft bewegen (het aantal boekenwinkels schommelt al jaren rond de 650-700) (CBS 2025c). Uit de Monitor Boekverkopers 2024 blijkt dat het aantal CB-aansluitingen (d.w.z. de vestigingen die via het Centraal Boekhuis, de grootste boekdistributeur van Nederland, hun boekbestellingen plaatsen en laten leveren) steeg van 1.325 in 2023 naar 1.347 in 2024, vooral door de groei van het aantal ketenwinkels in die periode (van 551 naar 598) (KVB Boekwerk 2025f). Verder daalde het aantal zelfstandige boekhandels met specifiek een CB-aansluiting van 484 naar 448, terwijl het aantal ingekochte titels en exemplaren nagenoeg gelijk bleef; dit wijst erop dat zelfstandige boekhandels het steeds moeilijker hebben en geleidelijk worden overgenomen door regionale ketens, in plaats van dat het om echte sluitingen gaat (KVB Boekwerk 2025f). Uit gegevens van de Kamer van Koophandel blijkt daarnaast dat het aantal online boekwinkels in de afgelopen vijf jaar ruim is verdubbeld (Kamer van Koophandel 2024). De KVB Boekwerk cijfers laten, net als de CBS-data op basis van KvK-inschrijvingen, echter niet zien hoeveel boekhandels Nederland precies telt, omdat niet elk verkooppunt met een substantieel boekenaanbod op het CB is aangesloten. Ze maken vooral marktontwikkelingen zichtbaar, zoals de groei van ketenwinkels (Dessing 2025).

Voor makers stijgt het aantal bemiddelingen voor auteursoptredens sinds 2021 (De Schrijverscentrale 2024). Tegelijkertijd zijn de leenrechtvergoedingen in 2023 afgenomen ten opzichte van 2022; deze daling zegt echter niets over de overliggende trend, want 2022 bevatte eenmalige betalingen voor Belgisch Leenrecht over de periode 2016-2022 (Lira 2024). De meest recente cijfers van Lira (Lira 2024) laten zien dat de repartitie in 2024 juist weer stijgt naar 31,2 miljoen (een stijging van de 27,7 miljoen in 2023), wat aangeeft dat de onderliggende trend van leenrechtvergoedingen redelijk stabiel is.

Ook is de sluiting van talenstudies aan universiteiten geeft reden tot zorg. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om de voorgenomen opheffing van de bacheloropleidingen Duits, Frans, Arabisch, Italiaans en Keltisch aan de Universiteit van Utrecht vanaf 2026. Dit soort besluiten zijn een direct gevolg van de ruim 1 miljard aan bezuinigingen op het hoger onderwijs die per 1 januari ingingen. Het heeft gevolgen voor de kwaliteit en diversiteit van taalonderwijs in Nederland en daarmee ook op het vak van de vertaler (Nederlands Letterenfonds 2024b).

De digitalisering van de boekenmarkt biedt voor auteurs eveneens uitdagingen, bijvoorbeeld door de opkomst van streaming- en abonnementsdiensten voor e-books en luisterboeken, waarbij de uitbetaling aan uitgevers en auteurs vaak nog onduidelijk of onderwerp van discussie is, zoals of betaling volgt na een bepaalde leestijd, aantal pagina’s of pas bij volledige beluistering. Recent leidde dit nog tot een publiek debat, met kritiek van de Schrijversbond op tarieven van circa 8,5 cent per volledig beluisterd boek als onacceptabel laag (Michel 2026). Een recent Volkskrantartikel benadrukt dat aan de ‘verspotifysering’ van het boek goed wordt verdiend, maar dat de winst vooral naar techplatforms (zoals Storytel of Audible) en minder naar de makers gaat (Rek en Frijters 2026). Aan de andere kant benadrukken sommigen, zoals schrijver Lex Paleaux, dat het in feite gaat om onderhandelingen tussen uitgevers en platforms; schrijvers sluiten contracten met hun uitgever, niet direct met de streamingsdienst, en kunnen luisterboeken welllicht beter zien als een marketingkanaal om zichtbaarheid te vergroten dan als een primaire inkomstenbron (Moraal 2026).

Recente onderzoeken van CB laten zien dat de omzet van CB-gedistribueerde e-books en luisterboeken via abonnementen in 2025 met 36 procent groeit, na 21 procent groei in 2024. Daardoor stijgt het omzetaandeel van abonnementen in de totale digitale e-commerce verder van 55 procent in 2024 naar 62 procent in 2025, zodat abonnementen voor het tweede achtereenvolgende jaar meer vertegenwoordigen dan losse verkoop, en hun dominantie in de digitale boekomzet wordt versterkt. Dit onderstreept de daling van de afzet van losse e-books met 3 procent, terwijl de omzet vrijwel stabiel blijft (KVB Boekwerk 2026c).

In 2022 kondigde toenmalig staatssecretaris Uslu aan 3,15 miljoen euro extra te investeren in digitale uitleningen van de openbare bibliotheek, ten behoeve van auteurs en hun uitgevers (Uslu 2022a). De subsidies van gemeenten en provincies zijn de afgelopen jaren gestegen (CBS 2024b). Uslu trok in 2023 nog eens 29,7 miljoen euro extra uit om bibliotheken te versterken, oplopend tot een structureel totaal van 58,7 miljoen euro vanaf 2025 (Uslu 2023). Dit is een relevante investering; het aantal uitleningen van e-books en luisterboeken wordt steeds populairder. Het aanbod groeit en meer gebruikers lezen en luisteren via de online Bibliotheek (Bibliotheeknetwerk 2024b). In 2023 werden bijna 7,8 miljoen e-books en luisterboeken geleend, oplopend tot bijna 8,4 miljoen in 2024 (CBS 2025b).

Diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid in de letteren

Dát er in de letterensector te weinig aandacht is voor diversiteit en inclusie lijkt algemeen te worden erkend en is al langer bekend. Diverse onderzoeken onderstrepen dit beeld. Zo wordt het werk van vrouwelijke auteurs structureel minder gewaardeerd in het literaire veld (Koolen 2018), stellen Nederlandse jeugdboeken vooral het witte perspectief centraal (Bossche 2020), spelen in het uitgeefvak (onbewuste) (voor)oordelen mee die in het nadeel werken van auteurs van kleur (Koren et al. 2019, Saha et al. 2020) en overheerst op leeslijsten in het voortgezet onderwijs ‘het beeld van de witte, mannelijke schrijver uit Nederland’ (Dera 2019). Hiervoor lijkt ook een aantal jaar na deze onderzoeken nog geen structurele oplossing gevonden te zijn.

Volgens gesprekspartners is het bewustzijn van de noodzaak om actie te ondernemen op het punt van diversiteit sinds 2021 sterk toegenomen. Eén van die acties is het krijgen van meer inzicht in de stand van zaken op het gebied van diversiteit en inclusie binnen de letteren. Begin 2022 publiceerde KVB Boekwerk daarom een eerste verkennend onderzoek naar waar het boekenvak staat op het gebied van diversiteit en inclusie. De resultaten zijn vooral indicatief, maar laten zien dat diversiteit en inclusie door een groot deel van de respondenten als belangrijk wordt gezien, en dat een aanzienlijk deel hier ook aandacht aan besteedt. Tegelijkertijd is deze aandacht vaak niet structureel of ingebed in een organisatie. Er is dan ook nog ruimte voor verbetering: zo krijgt de diversiteit van het boekenaanbod slechts een krappe voldoende, en wordt het boekenvak nog vooral gezien als een wit en hoogopgeleid bolwerk (KVB Boekwerk 2022b).

Ook in de bibliotheeksector wordt onderzoek naar diversiteit gedaan. De KB, nationale bibliotheek en TU Delft werken samen aan een onderzoek als mogelijke basis voor nieuwe recommender-technologie ‘die meer recht doet aan de veelvormigheid en meerstemmigheid van de bibliotheek’ (Bibliotheeknetwerk z.j.a). Sinds 2022 publiceren de KB, nationale bibliotheek en CBS samen een dashboard dat openbare bibliotheken meer inzicht geeft in de leden en niet-leden in hun werkgebied. Bij driekwart van de bibliotheken is de diversiteit van de personeelssamenstelling een beleidsdoelstelling (Bibliotheeknetwerk 2024a). Uit een onderzoek van Bibliotheeknetwerk (Bibliotheeknetwerk 2026b) blijkt dat in 2024 bibliotheekpersoneel grotendeels uit vrouwen bestaat (83 procent vrouw binnen bibliotheekpersoneel vs. 47 procent in de gehele werkzame beroepsbevolking), hoofdzakelijk met een hbo-en mbo achtergrond (47 procent hbo, 38 procent mbo, 10 procent wo) en vergrijsd (47 procent is ouder dan 50 jaar, tegenover 33 procent in de gehele werkzame beroepsbevolking). Eerder in juni 2022 verscheen een onderzoek dat liet zien dat diversiteit en inclusie in de collecties van schoolbibliotheken weliswaar belangrijk wordt gevonden, maar in de praktijk om verschillende redenen als moeilijk te realiseren wordt ervaren (Bruijn et al. 2022).

Vele organisaties in de keten hebben ambities uitgesproken om bij te dragen aan een inclusievere letterensector, of hebben daartoe al stappen gezet. In 2022 heeft de Auteursbond de Code Diversiteit en Inclusie ondertekend en het manifest Diversiteit is een feit, inclusie is een daad gepubliceerd om richting te geven aan hoe ze de code kunnen toepassen (Auteursbond 2023a). De Leeswijzer voor diversiteit en inclusie in jeugdliteratuur helpt onderwijs en jeugd om boeken in te zetten voor gesprekken hierover (Stichting Lezen 2024b). En we zien ontwikkelingen zoals de verplichting vanuit Europese wetgeving (European Accessibility Act, sinds 28 juni 2025) dat Nederlandse uitgevers hun e-books toegankelijk moeten maken voor mensen met een leesbeperking (bijvoorbeeld zij die slechtziend of blind zijn). In Nederland is hier een speciale kennisbank voor opgericht, Inclusief Publiceren.

KVB Boekwerk inventariseerde in 2022 al 31 initiatieven voor diversiteit in het boekenvak (KVB Boekwerk 2022c). In 2026 zal KVB Boekwerk een nieuw onderzoek rondom innovatie publiceren met aandacht voor diversiteit in het boekenvak. Recente ontwikkelingen tonen vooruitgang: het Nederlands Letterenfonds registreerde in 2024-2025 meer debutanten met diverse achtergronden (Jaeger 2025); zo kregen in 2024-2025 meer debutanten met diverse etnisch-culturele achtergronden een projectsubsidie voor hun tweede boek. Er is ook steeds meer aandacht voor meertaligheid in boeken en onderwijs, met name voor de thuistalen van Nederlandse kinderen die thuis geen of niet alleen Nederlands spreken, zoals Arabisch, Turks Pools of Chinees, zoals Stichting Lezen benadrukt in publicaties en een symposium in 2025 dat hieraan gewijd was.

Voor een divers en inclusief (kinder)boekenaanbod kunnen boekkopers bijvoorbeeld terecht bij boekwinkel EduCulture. Dit diversere boekenaanbod is onder meer afkomstig van uitgeverijen als Rose Stories, Uitgeverij Wilde Haren of Uitgeverij Pluim in samenwerking met de podcast Dipsaus. Organisaties als Alphabet Street (‘gilde voor Zwarte (beeld)taalkundigen’), Poetry Circle (‘hét landelijk platform voor schrijvende performers en performende schrijvers’) en El Hizjra (‘literaire bruggenbouwer tussen Nederland en de Arabischtalige wereld’) zetten zich daarnaast in voor een diverse groep auteurs, en verbinden hen met elkaar of met publiek. Schrijverscollectief Fixdit is opgericht om het bewustzijn over genderongelijkheid te vergroten.

Artistieke vrijheid

Op 20 september 2025 vond in Utrecht de Lezersmars plaats, georganiseerd door literatuurfestival ILFU als een weerwoord tegen censuur en bredere ontwikkelingen waarin het vrije woord steeds meer onder druk staat (ILFU z.j.). De mars was eveneens het begin van De Week van het Verboden Boek, dat geïnspireerd is door het Amerikaanse Banned Books Week en dat georganiseerd is vanuit het Nederlandse bibliotheekwezen om het vrije woord te vieren, eveneens als de ‘democratische waarden die ten grondslag liggen aan de openbare bibliotheek’ (Goosen 2025). Deze initiatieven zijn een reactie op een wereldwijd stijgende censuurtrend. Met de terugkeer van Donald Trump in het Witte Huis en de verdere radicalisering van de Republikeinse partij zien we de door ouders en conservatieve schoolraadsleden gedreven beweging, die al sinds de jaren 1960 deel uitmaakt van de Culture Wars tussen Republikeinen en Democraten, weer oplaaien. Zo zijn er inmiddels honderden lokale verbodsinitiatieven voor boeken over bijvoorbeeld racisme, gender en klimaatverandering (Werf 2025).
 
In Nederland zagen we vergelijkbare ontwikkelingen; zo trok Pim Lammers zich in 2023 terug als auteur van het gedicht van het Kinderboekenweek nadat er vanuit verschillende hoeken (waaronder radicaal rechtse website reactionair.nl en actieclub Gezin in Gevaar) een campagne en zelfs bedreigingen tegen de schrijver op gang kwamen (Jaeger 2023). Dit is echter geen geïsoleerd incident; onderzoek van Ipsos (Bruijn et al. 2024) liet zien dat één op de zeven auteurs in dat jaar een vorm van agressie of intimidatie meemaakte, met name via online kanalen. In juni 2024 is hiervoor een speciaal meldpunt opgericht, SchrijversVeilig . Uit het eerder genoemde onderzoek van Ipsos blijkt echter dat de grote meerderheid van ondervraagde auteurs niet bekend is met dit initiatief (Bruijn et al. 2024).

Innovatie binnen en buiten het boek

Rondom het papieren boek vindt op allerlei manieren innovatie plaats. Zo wordt er geïnnoveerd met nieuwe manieren om boeken en lezers elkaar te laten vinden. In 2020 werd in het kader van het zogenoemde ‘Deltaplan voor het boekenvak’ nagedacht over meer efficiency en kostenbesparing in de keten. Dit resulteerde in zes vernieuwingsprojecten en een onderzoeksproject, waarvan er enkele inmiddels zijn afgerond (KVB Boekwerk 2021a, 2022a).

Ook wordt gewerkt aan verduurzaming van boekproductie en -distributie. Voor een vijfde van de boekenkopers speelt duurzaamheid een rol bij de keuze van het type boek (KVB Boekwerk 2023d). In hetzelfde onderzoek zien we dat de rol van duurzaamheid nauwelijks een factor is in de keuze voor een boek: slechts 2 procent van de consumenten laat duurzaamheid meewegen in de keuze voor een boek. Momenteel wordt er vooral op kleine schaal gewerkt aan verduurzaming. De sector moet toewerken naar collectieve oplossingen om toekomstbestendig te zijn, waarbij uitgeverijen en drukkerijen een belangrijke rol spelen (KVB Boekwerk 2024f). Uitgevers optimaliseren oplages en zoeken duurzame drukmethoden (Klein Lankforst 2019, Dessing 2022a, GAU z.j.) en distributeurs slaan slagen op het gebied van verpakkingsmateriaal en vervoer (zie bijvoorbeeld Bol.com z.j., CB z.j.). Ook zetten steeds meer boekhandels duurzame stappen (Dessing 2022b). Libris Blz. vraagt uitgevers bijvoorbeeld vanaf de zomeraanbieding in 2024 om hun catalogi te uploaden, zodat boekhandels de gehele bestelling digitaal kunnen afhandelen (Dessing 2024a).

Een vorm van innovatie die niet vanuit de boekenbranche, maar vanuit lezers is ontstaan, is BookTok. Dit is een community binnen het social media platform TikTok, waarin gebruikers video’s maken over boeken die ze gelezen hebben en leestips delen. BookTok is vooral onder jongeren erg populair, 42 procent van de jongeren haalt boekentips uit sociale media en een kwart van hen zegt boeken te lezen die ze op TikTok hebben gezien. Vooral Engelstalige boeken zijn hierbij populair, een derde van de 16-25-jarigen leest het liefst in het Engels (KVB Boekwerk 2023c). De populariteit van BookTok is ongekend en stimuleert de sector daarop in te spelen, bijvoorbeeld door meer Engelstalige uitgaven, via speciale BookTok-tafels in boekhandels (‘Bekend van BookTok’) of de BookTok Top 10. Bibliotheken zijn hier eveneens mee bezig; zo geeft NBD Biblion (de boekenleverancier voor veel bibliotheken) in nieuwsbrieven voor collectiebeheerders maandelijkse updates van wat er speelt via #BookTok.

Ook buiten het traditionele boek vindt innovatie plaats, bijvoorbeeld op het gebied van digitaal lezen en digitale literatuur. Een groot deel van de inzendingen op de longlist van innovatieprijs Renew the Book 2024 had te maken met digitaal lezen. Daarnaast werken CPNB en KB samen om het digitale lezen te promoten (KB 2025c). Andere voorbeelden zijn onderzoek naar de mogelijkheden om digitale literatuur onderdeel te maken van bibliotheekcollecties, de interactieve en digitale Jaarlijn Lezen en Schrijven van De Schoolschrijver, of de samenwerking tussen Boekenweek van Jongeren en Readification om via verhalen en boekentips in games meer jongeren aan het lezen te krijgen (Bibliotheeknetwerk z.j.b, Stichting Lezen 2024a).

Naast digitale literatuur is ten slotte ook gesproken literatuur in opmars. Het ontstaan van podcasts en luisterboeken is geen recente ontwikkeling, maar hun snel toegenomen populariteit is dat wel. Zo werden er in 2024 ruim 2,6 miljoen luisterboeken uitgeleend via de landelijke digitale bibliotheek ten opzichte van 171 duizend in 2015 (CBS 2025b), en in 2023 luisterde maar liefst 51 procent van de Nederlanders weleens naar een podcast, waar dat in 2019 nog 28 procent was (Petit et al. 2024). Een andere vorm van gesproken literatuur biedt het werk van spoken word-artiesten en voordrachtskunstenaars. Hoewel ook voordrachtskunst zeker niet nieuw is, is het wel een vorm die steeds meer in de belangstelling staat. Sinds 2018 kunnen deze makers zich bijvoorbeeld aansluiten bij De Schrijverscentrale, en vanaf 2021 kunnen zij voor het eerst structureel subsidie aanvragen bij het Nederlands Letterenfonds. In 2022 opende het fonds daarnaast een nieuwe subsidieregeling voor ‘makers buiten het boek’. Deze pilotregeling wordt vanaf eind 2024 geëvalueerd (Nederlands Letterenfonds z.j.).

Cijfers

Meer cijfers over het domein Letteren vind je in het Dashboard van de Cultuurmonitor. Je hebt hier de mogelijkheid om nationaal en regionaal te zoeken.

CBS (2025a) ‘Openbare bibliotheken’. Op: www.cbs.nl, 11 september.

CBS (2025b) ‘Landelijke digitale openbare bibliotheek, 2015-2024’. Op: www.cbs.nl, 11 september.

De Schrijverscentrale (2025) ‘Jaarverslag 2024’. Op: www.deschrijverscentrale.nl.

KB (2025a) ‘Dashboard Bibliotheekstatistiek’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 11 september.

KB (2026a) ‘Bibliotheeklocaties en -faciliteiten’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 12 januari.

KVB Boekwerk (2023f) ‘Inkomsten Auteurs 2022’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 14 december.

KVB Boekwerk (2025a) ‘Makersmonitor 2023’. Opwww.kvbboekwerk.nl, 15 december.

KVB Boekwerk (2025d) ‘Dashboard toptitels 2024’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 12 juni.

KVB Boekwerk (2026a) ‘Verkoopcijfers 2025’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 22 januari.

Literatuur

Altena, J.J. (2026) ‘De cijfers over de boekenmarkt in 2025’. Op: www.cpnb.nl, 22 januari.

Andel, F. van (2025) De positie van literair vertalers (2): het werkveld. Amsterdam: Boekmanstichting.

Auteursbond (2022) ‘Misgelopen leenrecht jeugdboekenmakers gecompenseerd’. Op: www.auteursbond.nl, 11 juli.

Auteursbond (2023a) ‘Manifest Diversiteit is een feit, inclusie is een daad’. Op: www.auteursbond.nl, z.d.

Auteursbond (2023b) ‘De snelle opkomst van ChatGPT’. Op: www.auteursbond, 7 juni.

Auteursbond (2023c) ‘AI en auteursrecht’. Op: www.auteursbond.nl, 2 oktober.

Berg, N. van den et al. (2022) Regionale cultuurmonitor: editie 2022. Amsterdam: Atlas Research en Boekmanstichting.

Bibliotheeknetwerk (z.j.a) ‘Pluriforme en inclusieve bibliotheekcollecties’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl.

Bibliotheeknetwerk (z.j.b) ‘Lezen en innovatie in de boekenketen’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl.

Bibliotheeknetwerk (2023) ‘Samen veilig AI gebruiken. Doe je mee?’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 21 december.

Bibliotheeknetwerk (2024a) ‘Dashboard bibliotheekleden’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 20 februari.

Bibliotheeknetwerk (2024b) Uitleningen van de digitale bibliotheek. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 18 september.

Bibliotheeknetwerk (2024c) Openbare bibliotheken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 1 oktober.

Bibliotheeknetwerk (2026a) ‘Bibliotheekbezoeken’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 16 maart.

Bibliotheeknetwerk (2026b) ‘Diversiteit en inclusie in de bibliotheek’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 19 maart.

Bol.com (z.j.) ‘Bol.com & verantwoord ondernemen’. Op: duurzaamheid.bol.com.

Bossche, S. van den en A. Klomberg (2020) Jeugdliteratuur door de lens van etnisch-culturele diversiteit. Amsterdam: Stichting Lezen.

Bruijn, Y. de en J. Mesman (2022) Diversiteit en collectievorming bij de Bibliotheek op school. Amsterdam: Stichting Lezen.

Bruijn, S. en G. van Straaten (2024) ‘Agressie en intimidatie richting auteurs’. Amsterdam: Ipsos I&O.

Bruins, E. (2024) Kamerbrief over stand van zaken bibliotheekstelsel 2024. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

CB (z.j.) ‘Samen duurzaam’. Op: www.cb.nl.

CBS (2024a) Landelijke digitale openbare bibliotheek, 2015-2023. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.

CBS (2024b) ‘Openbare bibliotheken’. Op: opendata.cbs.nl, 30 april.

CBS (2024c) ‘Minder winkels in 2024’. Op www.cbs.nl, 10 mei.

CBS (2025a) ‘Openbare bibliotheken’. Op: www.cbs.nl, 11 september.

CBS (2025b) ‘Landelijke digitale openbare bibliotheek, 2015-2024’. Op: www.cbs.nl, 11 september.

CBS (2025c) ‘Vestigingen van bedrijven; bedrijfstak, regio’. Op: www.cbs.nl, 11 april.

CBS (2025d) ‘Bibliotheken organiseerden weer meer activiteiten in 2024’. Op: www.cbs.nl, 11 september.

Curriculum.nu (2019) Samen bouwen aan het primair en voortgezet onderwijs van morgen. S.l.: Curriculum.nu.

De Schoolschrijver (z.j.) ‘Ons verhaal’. Op: www.deschoolschrijver.nl.

De Schrijverscentrale (z.j.) ‘Over ons’. Op: www.deschrijverscentrale.nl.

De Schrijverscentrale (2024) ‘Jaarverslag 2023’. Op: www.deschrijverscentrale.nl.

De Schrijverscentrale (2025) ‘Jaarverslag 2024’. Op: www.deschrijverscentrale.nl.

Dera, J. (2019) De praktijk van de leeslijst: een onderzoek naar de inhoud en waardering van literatuurlijsten voor het schoolvak Nederlands op havo en vwo. Amsterdam: Stichting Lezen.

Dessing, M. (2022a) ‘Duurzaamheid bij uitgeverijen: “Het heeft niet altijd zin om harde eisen te stellen”’. Op: www.boekblad.nl, 29 juni.

Dessing, M. (2022b) ‘Duurzaamheid leeft bij steeds meer boekhandels’. Op: www.boekblad.nl, 30 juni.

Dessing, M. (2024a) ‘Libris Blz. vraagt uitgevers catalogi te uploaden’. Op: www.boekblad.nl, 16 januari.

Dessing, M. (2024b) ‘Seminar 2024: AI – Mogelijkheden en kansen’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 25 januari.  

Dessing, M. (2025) ‘Aantal boekhandels met CB-aansluiting gestegen’. Op: www.boekblad.nl, 14 april.

Europees Parlement en Raad van de Europese Unie (2019) Richtlijn (EU) 2019/790 van het Europees Parlement en de Raad van 17 april 2019 inzake auteursrechten en naburige rechten in de digitale eengemaakte markt en tot wijziging van Richtlijnen 96/9/EG en 2001/29/EG. Brussel: Europees Parlement en Raad van de Europese Unie.

FEP (2023) European Book Market Statistics 2022-2023. Brussel: Federation of European Publishers.

FEP (2024) European Book Market Statistics 2023-2024. Brussel: Federation of European Publishers.

GAU (z.j.) ‘Duurzaamheid’. Op: www.algemene-uitgevers.nl.

Goosen, N. (2025) ‘Oproep: Doe mee aan de Week van het Verboden Boek (20 t/m 28 september)’. Op: www.bibliotheekblad.nl, 22 juli.

Hoog, de T. en B. Swartjes (2026) ‘Cultuurparticipatie in Cijfers: rapportage over de Vrijetijdsomnibus (VTO) 2024’. Amsterdam: Boekmanstichting.

ILFU (z.j.) ‘Dit was de Lezersmars!’. Op: www.lezersmars.ilfu.com.

Ipsos I&O (2024) Agressie en intimidatie richting auteurs. Amsterdam: Ipsos I&O.

Jaeger, T. (2023) ‘Een kinderboekenauteur in Nederland met de dood bedreigd. Hoe kan dat?’. Op: www.nrc.nl, 6 februari.

Jong, L. de (2022) ‘Bibliotheek kiest voortaan boeken op basis van computerrecensie’. Op: www.volkskrant.nl, 11 maart.

Kamer van Koophandel (2024) Veel meer online boekwinkels, geen toename afzet. Op: www.kvk.nl, 20 augustus 2024.

KB (2024a) Dossier Bibliotheekstatistiek 2023. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 12 september.

KB (2024b) ‘Diversiteit in de bibliotheek’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 8 oktober.

KB (2024c) ‘Activiteiten en evenementen in de bibliotheek’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 9 oktober.

KB (2024d) ‘Bibliotheeklocaties en -faciliteiten’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 9 oktober.

KB (2025a) ‘Dashboard Bibliotheekstatistiek’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 11 september.

KB (2025b) ‘Openbare bibliotheken in het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden : onderzoeksartikel’. Den Haag: Koninklijke Bibliotheek.

KB (2025c) ‘KB en CPNB sluiten samenwerkingsovereenkomst om digitaal lezen te promoten’. Op: www.kb.nl, 18 maart.

KB (2026a) ‘Bibliotheeklocaties en -faciliteiten’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 12 januari.

KB (2026b) ‘Bibliotheekbezoeken’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 16 maart.

KB (2026c) ‘Uitleningen van de openbare bibliotheek’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 19 maart.

Klaren, M. en B. Schrijen (2025) ‘Bibliotheekstatistiek 2024’. Den Haag: KB.

Kleijn, A. de (2025) ‘Leesmotivatie en persoonlijke groei in het literatuuronderwijs’. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen.

Klein Lankforst, M. (2019) ‘Van bos tot boekenkast: zo maken we de boeken van De Correspondent duurzaam’. Op: www.decorrespondent.nl, 20 mei.

Koolen, C.W. (2018) Reading beyond the female: the relationship between perception of author gender and literary quality. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam (proefschrift).

Koren, T. en C. Delhaye (2019) ‘Depoliticising literature, politicising diversity: ethno-racial boundaries in Dutch literary professionals’ aesthetic repertoires’. In: Identities, jrg. 26, nr. 2, 184-202.

KVB Boekwerk (2021a) ‘Werkwijze en besluitvorming Deltaplan’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 1 juli.

KVB Boekwerk (2022a) ‘Afronding van het Deltaplan Programma’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 17 februari.

KVB Boekwerk (2022b) Diversiteit en inclusie in de boekenmarkt: een verkennend onderzoek. Amsterdam: KVB Boekwerk.

KVB Boekwerk (2022c) Inclusie(f) op eigen initiatief. Amsterdam: KVB Boekwerk.

KVB Boekwerk (2022d) ‘Hoe leesgedrag is veranderd door corona’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 2 juni.

KVB Boekwerk (2022e) ‘Leesfrequentie stabiel sinds corona’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 1 juli.

KVB Boekwerk (2023a) ‘Verkoopcijfers 2022’. Op www.kvbboekwerk.nl, 23 februari.

KVB Boekwerk (2023b) ‘Meer Nederlanders lezen na coronaperiode dan daarvoor’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 23 maart.

KVB Boekwerk (2023c) ‘In de leeswereld van jongeren’. Op www.kvbboekwerk.nl, 12 september.

KVB Boekwerk (2023d) ‘Klantreis 2023: de rol van TikTok en duurzaamheid’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 1 december.

KVB Boekwerk (2023e) ‘Makersmonitor 2022’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 14 december.

KVB Boekwerk (2023f) ‘Inkomsten Auteurs 2022’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 14 december.

KVB Boekwerk (2024a) ‘Seminar 2024: AI-mogelijkheden en kansen’. Op www.kvbboekwerk.nl, 25 januari.

KVB Boekwerk (2024b) ‘Verkoopcijfers 2023’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 7 maart.

KVB Boekwerk (2024c) Wie is de lezer: 2023. Op: www.kvbboekwerk.nl, 14 maart.

KVB Boekwerk (2024d) ‘Merendeel boekenkopers laag- of middenopgeleid’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 17 juni.

KVB Boekwerk (2024e) ‘Uitgevermonitor 2023’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 12 oktober.

KVB Boekwerk (2024f) ‘Collectieve aanpak nodig voor duurzamere boekensector’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 18 december.

KVB Boekwerk (2025a) ‘Makersmonitor 2023’. Opwww.kvbboekwerk.nl, 15 december.

KVB Boekwerk (2025b) ‘Uitgeversmonitor 2024’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 2 oktober.

KVB Boekwerk (2025c) ‘Langetermijntrends in lees-, koop- en leengedrag’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 23 juni.

KVB Boekwerk (2025d) ‘Dashboard toptitels 2024’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 12 juni.

KVB Boekwerk (2025e) ‘Minimumloon aan royalty’s realiteit voor meeste vertalers’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 25 september.

KVB Boekwerk (2025f) ‘Boekhandel onderscheidt zich door assortiment’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 10 april.

KVB Boekwerk (2026a) ‘Verkoopcijfers 2025’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 22 januari.

KVB Boekwerk (2026b) ‘Onderscheid kopers en leners in acht persona’s’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 26 januari.

KVB Boekwerk (2026c) ‘Marktafzet zakt terug na piekjaar 2024’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 22 januari.

Leesmonitor (2021) ‘BoekStart stimuleert de taalontwikkeling’. Op: www.lezen.nl, 28 oktober.

KVB Boekwerk (2024f) ‘Collectieve aanpak nodig voor duurzamere boekensector’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 18 december.

KVB Boekwerk (2025) ‘Verkoopcijfers 2024’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 26 februari. 

Leesmonitor (2023a) ‘Basisscholen maken vooral tijd voor vrij lezen en voorlezen’. Op: www.lezen.nl, 16 mei.

Leesmonitor (2023b) ‘Schrijverstournee bereikt bijna 8.000 jongeren’. Op: www.lezen.nl, 27 september.

Leesmonitor (2023c) ‘Lezen minder in trek dan andere media-activiteiten’. Op: www.lezen.nl, 9 oktober.

Leesmonitor (2023d) ‘Kloof tussen sterke en zwakke lezers groeit’. Op www.lezen.nl, 6 december.

Leesmonitor (2024a) ‘Aantal deelnemende scholen De Nationale Voorleeswedstrijd groeit door’. Op: www.lezen.nl, 2 februari.

Leesmonitor (2024b) ‘Ruim 30.000 brugklassers doen mee aan voorleeswedstrijd Read2Me!’. Op: www.lezen.nl, 13 februari.

Leesmonitor (2024c) ‘Ruim 130.000 leerlingen krijgen junior-editie van Nederland Leest’. Op: www.lezen.nl, 13 februari.

Leesmonitor (2024d) ‘Leesplezier daalt met leeftijd’. Op: www.lezen.nl, 9 april.

Leesmonitor (2024e) ‘BoekStart bereikt vier op tien jonge ouders’. Op: www.lezen.nl, 3 mei.

Leesmonitor (2024f) ‘De Bibliotheek op school steeds meer in zwang’. Op: www.lezen.nl, 3 mei.

Leesmonitor (2024g) ‘Young Adult Literatuur mag vaak op de leeslijst’. Op: www.lezen.nl, 3 mei.

Leesmonitor (2024h) ‘Ouders lezen vooral voor als kind jong is’. Op: www.lezen.nl, 27 november.

Liebreks, S. (2025) De positie van literair vertalers (1): de vertaalpraktijk. Amsterdam: Boekmanstichting.

Lira (2024) Jaarverslag 2023. Hoofddorp: Stichting Lira.

Meelissen, M. et al. (2023) Resultaten PISA-2022 in vogelvlucht. Enschede: Universiteit Twente.

Michel, T. (2026). ‘Schrijversbond boos over tarieven streamingdiensten: ‘8,5 cent per beluisterd boek‘. Op: www.nos.nl, 16 februari.

Moraal, A. (2026) ‘Het luisterboek is in opmars, maar is dat wel goed voor de lezer? En voor de schrijver?’. Op: www.nrc.nl, 25 februari.

Nagelhout, E., Richards, C. en L. Qing (2024) Boeken lezen, lezen en kopen. Reguliere meting 2024 (meting 67). Bilthoven: Stichting Marktonderzoek Boekenvak.

Nederlands Letterenfonds (z.j.) ‘Makers buiten het boek’. Op: wwww.letterenfonds.nl.

Nederlands Letterenfonds (2024a) Jaarverslag 2023. Amsterdam: Nederlands Letterenfonds.

Nederlands Letterenfonds (2024b) Sluiting talenstudies bedreigt de kwaliteit en diversiteit van de literatuur in Nederland. Op: www.letterenfonds.nl, 6 november.

Nederlands Letterenfonds (2025) ‘Jaarverslag 2024’. Amsterdam: Nederlands Letterenfonds.

NVPI (2022) ‘Auteursrechtrichtlijn’. Op: www.nvpi.nl, 28 april.

Petit, M. en M. Merk (2024) Podcastmonitor, 11e editie. Eindhoven/Amsterdam: Onderzoeksbureau Markteffect.

Rek, van W. en S. Frijters (2026) ‘Aan de ‘verspotifysering’ van het boek wordt goed verdiend. Maar door wie eigenlijk?’. Op www.volkskrant.nl, 16 maart. 

Rossum, van V. en M. Nadorp (2025) ‘Aandacht voor lezen in het voortgezet onderwijs : een 
               onderzoek onder schoolleiders en docenten Nederlands in vmbo, havo en vwo’. Amsterdam:
               DUO-Onderwijs.

Saha, A. en S. van Lente (2020) Rethinking ‘diversity’ in publishing. London: Goldsmiths, University of London.

Steden, van, R. en D. Oldenhof (2025) ‘Vensters op verbinding : de maatschappelijke betekenis van openbare bibliotheken’. Den Haag: Socires. 

Stichting Lezen (2021) ‘Passend systeem leenrecht schoolbibliotheek noodzakelijk’. Op: www.lezen.nl, 1 juli.

Stichting Lezen (2022a) ‘Bibliotheek gratis voor iedereen onder 18 jaar’. Op: www.lezen.nl, 24 februari.

Stichting Lezen (2022b) ‘Stevige impuls leesbevordering via Masterplan basisvaardigheden’. Op: www.lezen.nl, 27 september.

Stichting Lezen (2023) ‘Lancering onderzoek LeesEvolutie’. Op: www.lezen.nl, 15 december.

Stichting Lezen (2024a) ‘Meeste jongeren lezen gameverhalen niet uit, maar waardering is positief’. Op: www.lezen.nl, 12 januari.

Stichting Lezen (2024b) ‘Leeswijzer voor diversiteit en inclusie in jeugdliteratuur’. Op: www.lezen.,nl, 22 mei.

Struijke, S. (2025) ‘De impact van generatieve AI op werk en inkomen in de culturele en creatieve sector’. Amsterdam: Boekmanstichting.

Teunis, B. (2024) ‘Actualisatie kerndoelen en examenprogramma’s’. Op: www.slo.nl, 28 november.

Uslu, G. (2022a) Hoofdlijnenbrief cultuur 2022: herstel, vernieuwing en groei. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Uslu, G. (2022b) De kracht van creativiteit: cultuur midden in de samenleving. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Uslu, G. (2022c) Een abonnement op de hele wereld: versterken van het stelsel van openbare bibliotheken. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Uslu, G. (2023) Kamerbrief over stand van zaken versterken van het stelsel van openbare bibliotheken. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

VOB, SPN en KB (2021) Netwerkagenda openbare bibliotheekvoorzieningen 2021-2023. Utrecht, Assen en Den Haag: Vereniging van Openbare Bibliotheken, Stichting Samenwerkende POI’s Nederland en KB, nationale bibliotheek.

VOB (2022) ‘Leenrechtvergoeding uitleningen dBos’. Op: www.debibliotheken.nl, 19 juli.

VOB (2023) Netwerkagenda: oogsten en borgen. Den Haag: Vereniging van Openbare Bibliotheken.

VOB (2025) ‘Prinsjesdag 2025: gevolgen voor bibliotheekorganisaties’. Op: www.debibliotheken.nl, 17 september.

VOB (2026) ‘Bibliotheken verschuiven richting onderwijs in Kabinet-Jetten’. Op: www.debibliotheken.nl, 4 februari.

Werf, M. van der (2025) ‘Analyse: Een golf van book bans in de VS. Hoe het censuurbeleid van Trump de Sovjet-Unie achterna gaat’. Op: www.boekenkrant.com, 16 september.

Wiersma, D. (2022) Masterplan basisvaardigheden. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.