Letteren

Domein

Binnen het domein Letteren kijken we naar de makers en lezers van zogenoemde algemene boeken, alsook naar organisaties als uitgeverijen, boekwinkels en bibliotheken die tussen hen de schakels vormen. Onder algemene boeken vallen zowel fictie- als non-fictieboeken en zowel literair-culturele als niet-literair-culturele titels, maar geen wetenschappelijke boeken of studieboeken. Daarnaast besteden we aandacht aan vormen van literatuur buiten het papieren boek: ook e-books, luisterboeken, apps en voordrachtskunst worden bijvoorbeeld tot het domein Letteren gerekend. In het eerste deel van de tekst (Inleiding en kerncijfers) schetsen we de sector vóór de coronacrisis, met data over 2019. In het tweede deel (Trends en ontwikkelingen) wordt vooral gebruikgemaakt van data over 2020, om zo ook de impact van de coronacrisis in beeld te brengen.

Samenvatting

De coronacrisis zorgde binnen de letteren voor ‘een jaar van winnaars en verliezers’. Hoewel er meer gelezen werd, de markt pluste en webwinkels profiteerden, waren er negatieve gevolgen voor onder meer boekwinkels, makers en de leesvaardigheid van scholieren. Ook werkte de coronacrisis in het nadeel van het in 2019 gestarte Leesoffensief: een collectieve inzet op leesbevordering waarvoor door de snelle terugloop in leesvaardigheid en leesplezier steeds meer noodzaak is.

Noodzaak wordt ook steeds meer gevoeld om de letterensector diverser en inclusiever te maken, met verschillende ambities, initiatieven en onderzoeksprojecten als resultaat. Vernieuwing in het boekenvak komt ook tot uiting in diverse vormen van innovatie, die zich onder meer richten op nieuwe manieren van metadatering, het aanbevelen van boeken, digitale literatuur en het gesproken woord.

Inleiding en kerncijfers

Samenwerking. Toen in 2021 onderzoekers van de Universiteit Utrecht de veerkracht van het boekenvak onderzochten, bleek dit – na de toegankelijkheid van literatuur – de breedst gedeelde waarde van waaruit het boekenvak opereert. Door deze samenwerking wordt de Nederlandse letterensector gekenmerkt door een hoge mate van collectiviteit, met gemeenschappelijke regelingen en afspraken als de Wet op de vaste boekenprijs en het Modelcontract oorspronkelijk Nederlands literair werk, vele samenwerkingsverbanden en een uitgebreide kennisinfrastructuur (Braber et al. 2021).

Die kennisinfrastructuur bestaat onder meer uit de Leesmonitor van Stichting Lezen, Bibliotheekinzicht van de Koninklijke Bibliotheek en verschillende monitoren van KVB Boekwerk. Aan de hand van deze monitoren, aanvullende bronnen en gesprekken met stakeholders biedt de Cultuurmonitor een overzicht van de belangrijkste thema’s, ontwikkelingen en knelpunten binnen het domein Letteren.

Dit domein bestond in 2019 uit 17.900 actieve auteurs en 2.800 actieve vertalers, die samen 12.000 nieuwe titels produceerden (KVB Boekwerk 2021e). Vrijwel geen van hen kan volledig leven van de boekverkoop, waardoor de meeste makers hun inkomen aanvullen met bijvoorbeeld commerciële schrijfopdrachten, optredens en subsidies of beurzen (KVB Boekwerk 2019a, 2019b). In 2019 vonden er minstens 4.432 auteursoptredens plaats en verstrekte het Nederlands Letterenfonds bijna 8,4 miljoen euro subsidie (De Schrijverscentrale 2021, Nederlands Letterenfonds 2020a).

Auteurs en vertalers

Deze figuur biedt kerncijfers van KVB Boekwerk over het aantal actieve auteurs en vertalers en hun inkomsten uit royalty’s, alsook over het aantal contracten voor auteursoptredens dat via De Schrijverscentrale is afgesloten. Via de tabbladen boven de figuur kan gewisseld worden tussen de verschillende grafieken.

Bron: KVB Boekwerk en De Schrijverscentrale

Het werk van deze auteurs wordt op de markt gebracht door 4.200 uitgeverijen en verkocht in bijna 1.300 fysieke en digitale boekwinkels (KVB Boekwerk 2020a, 2020b). Deze boekwinkels verkochten in 2019 40 miljoen exemplaren van 498.000 unieke titels. Fictieboeken vormen het grootste deel van de afzet (42 procent), en bijna 14 procent van de afzet was anderstalig. Met deze boekverkoop werd een omzet gegenereerd van 563 miljoen euro, waarvan 63 procent terechtkwam bij fysieke winkels en 37 procent bij webwinkels (KVB Boekwerk 2021b).

Markt

Aan de hand van cijfers van KVB Boekwerk biedt deze figuur inzicht in de Nederlandse algemene boekenmarkt. De eerste twee grafieken tonen de totale afzet en omzet van de markt. In de derde figuur wordt de omzet vervolgens uitgesplitst naar verkoopkanaal.

Bron: KVB Boekwerk

Boeken waren in 2019 ook te vinden in 1.207 bibliotheeklocaties (KB 2021b). Hier werden 61 miljoen fysieke boeken en bijna 7 miljoen digitale boeken uitgeleend door 2,3 miljoen jeugdleden en 1,3 miljoen volwassen leden (CBS 2020, 2021). Het uitlenen van boeken is echter slechts één deel van de steeds grotere maatschappelijke rol die bibliotheken vervullen. De bibliotheek stelt kennis en informatie beschikbaar, biedt mogelijkheden voor ontwikkeling en educatie, draagt bij aan leesbevordering, stimuleert ontmoeting en debat, en laat mensen kennismaken met kunst en cultuur (KB 2021a). Ze draagt bij aan grote maatschappelijke opgaven als een geletterde samenleving, een leven lang ontwikkelen en (digitale) participatie en inclusie in de informatiesamenleving (VOB et al. 2021). Dit komt onder meer tot uiting in het toenemende aantal activiteiten in bibliotheken: tussen 2015 en 2019 verdriedubbelde dit bijna (KB 2021a).

Openbare bibliotheken

Openbare bibliotheken maken een transformatie door van traditionele uitleenbibliotheken naar organisaties met een brede maatschappelijke functie. Dat weerspiegelt zich in de hier verzamelde cijfers van de KB en het CBS: hoewel het aantal uitleningen daalt, stijgt het aantal activiteiten en evenementen dat bibliotheken organiseren.

Bron: CBS en KB

Wat willen we verder weten over het domein Letteren?

Zoals gezegd kent het domein Letteren een uitgebreide kennisinfrastructuur, en wordt er vanuit alle schakels in de keten al veel en regelmatig onderzoek gedaan. Een wens die in gesprekken voor deze analyse benoemd werd, is evenwel meer inzicht in en duiding van regionale data. Hoe verschilt de letterenconsumptie per regio, en hoe kunnen bijvoorbeeld de markt en leesbevorderingsactiviteiten daarop inspelen?

Een wens voor de Cultuurmonitor als geheel is daarnaast om vergelijkingen te maken en te tonen tussen verschillende domeinen binnen de culturele sector. Die laten zien hoe en waar domeinen aan elkaar raken en bieden de mogelijkheid om geïnspireerd te raken door of te leren van praktijken in andere domeinen.

Tot slot zou in de toekomst ook de internationale context meer betrokken kunnen worden. Zo zou het zinvol zijn om internationale activiteiten, vertalingen van en naar het Nederlands en eventuele veranderingen hierin als gevolg van de coronacrisis in kaart te brengen. Daarnaast zou een vergelijking tussen de Nederlandse letterensector met het buitenland net als een vergelijking met andere domeinen mogelijk inspiratie en nieuwe inzichten kunnen bieden.

Meer weten over het domein Letteren?

Bekijk meer data over het domein Letteren in het dashboard van de Cultuurmonitor.

Het domein Letteren kent verschillende monitoren die veel informatie over de sector bevatten, zoals de Leesmonitor van Stichting Lezen, Bibliotheekinzicht van de KB en de Markt-, Makers-, Uitgevers-, Boekverkopers– en Lezersmonitor van KVB Boekwerk.

Meer literatuur over het domein Letteren is ook te vinden in de kennisbank van de Boekmanstichting.

Een eerdere versie van deze domeinpagina uit december 2020 is hier terug te lezen.

Literatuur

Auteursbond (2020a) ‘Steunregelingen auteurs in september beschikbaar’. Op: www.auteursbond.nl, 14 juli.

Auteursbond (2020b) ‘Meer coronacompensatie voor auteurs nodig’. Op: www.auteursbond.nl, 12 november.

Auteursbond (2021) ‘Minister, neem de regie: jeugdboekenschrijvers voeren actie voor eerlijke leenvergoedingen’. Op: www.auteursbond.nl, 1 juli.

Bahara, H. (2021) ‘Zaïre Krieger over The Hill We Climb: “Als je geen ervaring hebt met spoken word, kun je deze zinnen niet vertalen”’. Op: www.volkskrant.nl, 2 september.

Becker, S. (2021) ‘Uitgeverijen stellen nieuwe boektitels wekenlang uit’. Op: www.trouw.nl, 14 januari.

Bibliotheeknetwerk (z.j.a) ‘Pluriforme en inclusieve bibliotheekcollecties’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl.

Bibliotheeknetwerk (z.j.b) ‘Meer informatie over bibliotheekleden dankzij samenwerking met CBS’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl.

Bibliotheeknetwerk (z.j.c) ‘Lezen en innovatie in de boekenketen’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl.

Bibliotheeknetwerk (2020) ‘Subsidieregeling Leesoffensief’. Op: www.bibliotheeknetwerk.nl, 7 oktober.

Blueyard (2021) ‘Diversiteit in de boekenmarkt?’ Op: www.blueyard.nl.

Bossche, S. van den en A. Klomberg (2020) Jeugdliteratuur door de lens van etnisch-culturele diversiteit. Amsterdam: Stichting Lezen.

Braber, H. van den (et al.) (2021) Naar een versterking van de veerkracht van de boekenwereld na COVID-19. Utrecht: Universiteit Utrecht.

Brom, R. en B. Schrijen (2021) ‘Steun voor een sterk geraakte sector: over de impact van de coronacrisis en de steunmaatregelen op de culturele sector’. In: Nooit meer dansen? De veilige stad in tijden van pandemie, 219-239.

Buitenhuis, M. (2021) ‘Ubisoft en de Leescoalitie slaan de handen ineen’. Op: www.pixelvault.nl, 11 augustus.

CB (z.j.) ‘De introductie van het internationale Thema in het Nederlandse boekenvak’. Op: www.cb.nl.

CBS (2020) ‘Landelijke digitale openbare bibliotheek; gebruik, accounts en licenties’. Op: opendata.cbs.nl, 12 november.

CBS (2021) ‘Openbare bibliotheken’. Op: opendata.cbs.nl, 8 juli.

CPNB (2020) ‘#ikleesthuis’. Op: www.cpnb.nl, 17 maart.

Curriculum.nu (z.j.) ‘Samenvatting Nederlands’. Op: www.curriculum.nu.

Dalen, G. van (2021) ‘Column Gerlien van Dalen: update Leesoffensief’. Op: www.tijdvooreenleesoffensief.nl.

De Schoolschrijver (z.j.) ‘Dit doet De Schoolschrijver’. Op: www.deschoolschrijver.nl.

De Schrijverscentrale (z.j.) ‘Wat we doen’. Op: www.deschrijverscentrale.nl.

De Schrijverscentrale (2021) Bestuursverslag 2020. Amsterdam: De Schrijverscentrale.

Dera, J. (2019) De praktijk van de leeslijst: een onderzoek naar de inhoud en waardering van literatuurlijsten voor het schoolvak Nederlands op havo en vwo. Amsterdam: Stichting Lezen.

Dera, J. (2020) ‘De helaasheid der leeslijsten: over diversiteit in het literatuuronderwijs’. Op: www.de-lage-landen.com, 24 november.

Dessing, M. (2018) ‘Exit NUR, enter Thema – het boekenvak krijgt nieuw classificatiesysteem (Boekblad)’. Op: maartendessing.blogspot.com, 28 december.

Dood, C., J. Gubbels en E. Segers (2020) Pisa-2018 de verdieping: leesplezier, zelfbeeld bij het lezen, leesgedrag en leesvaardigheid en de relatie daartussen. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.

Engelshoven, I. van en A. Slob (2019) Kamerbrief over Leesoffensief. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Engelshoven, I. van en A. Slob (2020) Kamerbrief over stand van zaken Leesoffensief. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Europees Parlement en Raad van de Europese Unie (2019) Richtlijn (EU) 2019/790 van het Europees Parlement en de Raad van 17 april 2019 inzake auteursrechten en naburige rechten in de digitale eengemaakte markt en tot wijziging van Richtlijnen 96/9/EG en 2001/29/EG. Brussel: Europees Parlement en Raad van de Europese Unie.

FEP (2021) One year after: consequences of the COVID-19 crisis on the book market – an overview of 2020. Brussel: Federation of European Publishers.

Götz, G. (et al.) (2020) ‘When local bookshops close, more people give up reading’. Op: blogs.lse.ac.uk, 20 oktober.

Gubbels, J. (et al.) (2019) Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.

Hoenders, J. en W.X. van der Linden (2021) ‘Ouderenbond wil dat gele vaccinatieboekje tijdelijk geldt als coronapas: “Zo kunnen ook niet-digitaal vaardigen blijven meedoen”’. Op: eenvandaag.avrotros.nl, 25 september.

KB (2021a) ‘Activiteiten en evenementen in de bibliotheek’. Op: www.bibliotheekinzicht.nl, 8 juli.

KB (2021b) ‘Bibliotheeklocaties en -faciliteiten’. Op: www.bibliotheekinzicht.nl, 8 juli.

KB (2021c) ‘Wendbare bibliotheken pasten dienstverlening in coronatijd snel aan’. Op: www.kb.nl, 8 juli.

KB (2021d) ‘Diversiteit in de bibliotheek’. Op: www.bibliotheekinzicht.nl, 8 juli.

KB (2021e) ‘Wendbare bibliotheken pasten dienstverlening in coronatijd snel aan’. Op: www.kb.nl, 8 juli.

KB (2021f) ‘Corona’s financiële impact op de bibliotheeksector’. Op: www.bibliotheekinzicht.nl.

KB (2021g) ‘Groei van de digitale bibliotheek’. Op: www.bibliotheekinzicht.nl.

KB (2021h) ‘De bibliotheek in crisistijd’. Op: www.bibliotheekinzicht.nl.

KB (2021i) Databestand gegevenslevering WSOB 2020 – openbare bibliotheken. Den Haag: Koninklijke Bibliotheek.

Koolen, C.W. (2018) Reading beyond the female: the relationship between perception of author gender and literary quality. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam (proefschrift).

Koren, T. en C. Delhaye (2019) ‘Depoliticising literature, politicising diversity: ethno-racial boundaries in Dutch literary professionals’ aesthetic repertoires’. In: Identities, jrg. 26, nr. 2, 184-202.

KVB Boekwerk (2018) ‘Wie is de lezer?: tien jaar consumentenonderzoek naar lezen van boeken’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 21 november.

KVB Boekwerk (2019a) ‘Andere inkomsten van auteurs’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 22 november.

KVB Boekwerk (2019b) ‘Royalty’s en de inkomenspositie van auteurs’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 22 november.

KVB Boekwerk (2020a) ‘Het assortiment van boekverkooppunten in 2019’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 4 juni.

KVB Boekwerk (2020b) ‘KVB Boekwerk Uitgeversmonitor 2019’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 29 oktober.

KVB Boekwerk (2021a) ‘Een jaar van winnaars en verliezers’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 21 januari.

KVB Boekwerk (2021b) ‘Verkoopcijfers 2020’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 17 maart.

KVB Boekwerk (2021c) ‘Werkwijze en besluitvorming Deltaplan’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 1 juli.

KVB Boekwerk (2021d) ‘Nederlander leest meer voor plezier in coronajaar’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 23 juli.

KVB Boekwerk (2021e) ‘Makersmonitor 2020’. Op: www.kvbboekwerk.nl, 25 november.

Leescoalitie (2020) Oproep tot een ambitieus leesoffensief. Amsterdam: Leescoalitie.

Leesmonitor (2021a) ‘Young Adult Literatuur’. Op: www.lezen.nl, 10 februari.

Leesmonitor (2021b) ‘10.000 jongeren brengen stem uit voor Jonge Jury’. Op: www.lezen.nl, 10 februari.

Leesmonitor (2021c) ‘Helft basisscholen doet mee aan Voorleeswedstrijd’. Op: www.lezen.nl, 10 februari.

Leesmonitor (2021d) ‘Ruim 30.000 brugklassers doen mee aan voorleeswedstrijd Read2Me!’. Op: www.lezen.nl, 10 februari.

Leesmonitor (2021e) ‘Schrijverstournee bereikt 10.000 jongeren’. Op: www.lezen.nl, 22 februari.

Leesmonitor (2021f) ‘85.000 leerlingen krijgen junior-editie van Nederland Leest’. Op: www.lezen.nl, 23 februari.

Leesmonitor (2021g) ‘Basisscholen maken vooral tijd voor vrij lezen en voorlezen’. Op: www.lezen.nl, 3 maart.

Leesmonitor (2021h) ‘De Bibliotheek op school stimuleert het lezen’. Op: www.lezen.nl, 3 maart.

Leesmonitor (2021i) ‘Lezen minder in trek dan andere media-activiteiten’. Op: www.lezen.nl, 3 maart.

Leesmonitor (2021j) ‘Leesplezier daalt met leeftijd’. Op: www.lezen.nl, 3 maart.

Leesmonitor (2021k) ‘BoekStart stimuleert de taalontwikkeling’. Op: www.lezen.nl, 26 april.

Leesmonitor (2021l) ‘De Bibliotheek op school steeds meer in zwang’. Op: www.lezen.nl, 10 mei.

Leesmonitor (2021m) ‘Ouders lezen vaker voor tijdens coronacrisis’. Op: www.lezen.nl, 8 juni.

Leesmonitor (2021n) ‘Leesprestaties door lockdown gestagneerd’. Op: www.lezen.nl, 4 november.

Lira (2021) Jaarverslag 2020. Hoofddorp: Stichting Lira.

Nagelhout, E. en C. Richards (2020) Rapportage boekenbranche meting 53: 2e reguliere meting van 2020. Bilthoven: Stichting Marktonderzoek Boekenvak.

Nieuwsuur (2021) ‘We kopen meer boeken, toch krijgen handelaren miljoenensteun’. Op: www.nos.nl, 19 september.

Nederlands Letterenfonds (2020a) Jaarverslag 2019. Amsterdam: Nederlands Letterenfonds.

Nederlands Letterenfonds (2020b) Beleidsplan 2021-2024. Amsterdam: Nederlands Letterenfonds.

Nederlands Letterenfonds (2021a) ‘Corona updates’. Op: www.letterenfonds.nl.

Nederlands Letterenfonds (2021b) Jaarverslag 2020. Amsterdam: Nederlands Letterenfonds.

Noordduijn, M. (2020) ‘“Laten we lezen weer omarmen”’. In: Lezen, jrg. 15, nr. 1, 4-6.

NVPI (2020) ‘Auteursrechtrichtlijn’. Op: www.nvpi.nl, 16 december.

Raad voor Cultuur en Onderwijsraad (2019) Lees! Een oproep tot een leesoffensief. Den Haag: Raad voor Cultuur en Onderwijsraad.

Renew the Book (2021) ‘Immer’. Op: www.renewthebook.com.

Richards, C. en E. Nagelhout (2021) Rapportage boekenbranche meting 55: 1e reguliere meting van 2021 naar het kopen, lezen en lenen van boeken. Bilthoven: Stichting Marktonderzoek Boekenvak.

Robbers, P. (2020) ‘Thema-codes? Nuttig!’. Op: www.cb.nl, 13 oktober.

Saha, A. en S. van Lente (2020) Rethinking ‘diversity’ in publishing. London: Goldsmiths, University of London.

VOB, SPN en KB (2021) Netwerkagenda openbare bibliotheekvoorzieningen 2021-2023. Utrecht, Assen en Den Haag: Vereniging van Openbare Bibliotheken, Stichting Samenwerkende POI’s Nederland en Koninklijke Bibliotheek.

Wennekers, A., F. Huysmans en J. de Haan (2018) Lees:tijd: lezen in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Zigt (2021) ‘Hier vliegen wat cijfers om je oren: de podcastluisteraar in cijfers’. Op: www.zigt.nl, 23 juni.

Gesprekspartners

  • Eveline Aendekerk (CPNB)
  • Niels Bakker (Stichting Lezen)
  • Joris de Bruin (CPNB)
  • Annemiek van de Burgt (KB)
  • Martijn David (Groep Algemene Uitgevers)
  • Klaas Gravesteijn (Vereniging van Openbare Bibliotheken)
  • Marcel Hooft van Huysduynen (Auteursbond)
  • Annemiek Neefjes (De Schoolschrijver)
  • Marjolein Oomes (KB)
  • Tiziano Perez (Letterenfonds)
  • Jurriaan Rammeloo (KVB Boekwerk)
  • Anne Schroën (Koninklijke Boekverkopersbond)
  • Mathijs Suidman (CB)
  • Annemarie van Toorn (Auteursbond)
  • Roos Wolters (Stichting Lezen)
  • Anne Zeegers (De Schrijverscentrale)

Verantwoording beeld

Unseen Amsterdam / Fotografie: Lisa Maatjens