Architectuur

Domein

Het domein Architectuur in de Cultuurmonitor omvat de vier disciplines architectuur, stedenbouw, interieurarchitectuur en tuin- en landschapsarchitectuur. Tegelijkertijd maakt Architectuur beleidsmatig deel uit van de bredere ontwerpsector, waar ook design en digitale cultuur onder vallen, en van de culturele en creatieve industrie.

Samenvatting

Architecten en ontwerpers van de ruimtelijke omgeving zijn ‘een belangrijk instrument’ om veranderingen zoals klimaatadaptatie te laten slagen en worden steeds vaker gepresenteerd als experts op het gebied van sociaal-maatschappelijke vraagstukken. Maar met dit werken vanuit opgaven verandert logischerwijs ook de rol van de architect binnen het vakgebied. En door schaalverkleining en versplintering in de arbeidsmarkt is een aanzienlijke groei van het aantal zelfstandigen zichtbaar. Dit maakt de positie van de (zelfstandige) architect kwetsbaar. Grotere bureaus zijn beter bestand tegen financiële risico’s, waardoor zij vaker (kunnen) meedoen met aanbestedingen.

Wanneer gekeken wordt naar genderverhoudingen in de architectuursector, zijn vrouwen meestal in de minderheid en ook internationaal komt Nederland er bekaaid vanaf. Niettemin zien we een opmars van vrouwen op architectuurgerelateerde opleidingen, en ook initiatieven om de sector inclusiever te maken zijn zichtbaar.

Inleiding en kerncijfers

Het domein Architectuur in de Cultuurmonitor omvat de vier disciplines architectuur, stedenbouw, interieurarchitectuur en tuin- en landschapsarchitectuur. De titels architect, stedenbouwkundige, interieurarchitect en tuin- en landschapsarchitect worden beschermd door de Wet op de Architectentitel (1987). Tegelijkertijd maakt architectuur beleidsmatig deel uit van de bredere ontwerpsector, waar ook design en digitale cultuur onder vallen, en van de culturele en creatieve industrie.

Geldstromen

Onderstaande visualisatie bevat data over (1) de omzet van bouwkundig architecten, (2) de verdeling van type opdrachtgevers van leden van de Branchevereniging Nederlandse Architectenbureaus en (3) het gemiddelde uurloon van architecten. Via de tabbladen boven elke figuur kan gewisseld worden tussen de verschillende grafieken.

Bron: CBS en BNA

Subsidies Stimuleringsfonds Creatieve Industrie

Onderstaande visualisatie bevat data over (1) de subsidies voor architectuur vanuit het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en (2) de verdeling van subsidies van het Stimuleringsfonds per discipline

Bron: Stimuleringsfonds Creatieve Industrie

Wat willen we verder weten over de architectuursector?

In de toekomst zouden we met de Cultuurmonitor meer aandacht willen besteden aan architectuur en beroepsonderwijs. De vraag is bijvoorbeeld hoeveel ontwerpers er werkelijk doorstromen en waar zij vervolgens terechtkomen, ook buiten de praktijk van een ontwerpbureau. Er is daarnaast nog onvoldoende zicht op het effect van de beroepservaringsperiode (een verplichting voor de officiële registratie als architect) op de instroom in het Architectenregister (Kempen et al. 2021). Tijdens deze tweejarige periode doen recent afgestudeerden beroepservaring op onder begeleiding van een mentor. De regeling is pas sinds 2015 van kracht. 

De architectenbranche is bovendien niet gebonden aan landsgrenzen. Het is bij uitstek een domein dat vanuit een internationaal perspectief bezien moet worden, en waar ook vanuit het cultuurbeleid prioriteit aan gegeven wordt (Engelshoven 2019). Niet alleen zijn Nederlandse architecten en bureaus werkzaam in het buitenland, ook Nederland zelf trekt veel internationale studenten aan. De impact van deze tweesporige wisselwerking op het Nederlandse ontwerpklimaat verdient nadere aandacht in toekomstige updates van de Cultuurmonitor.

Op het gebied van maatschappelijke opgaven is het wenselijk dat architecten of ontwerpers zich voldoende bewust zijn van de diversiteit in de samenleving. Daarom is diversiteit in de architectuursector zelf een belangrijke voorwaarde om recht te kunnen doen aan de verscheidenheid aan behoeften en voorkeuren wat betreft de eigen leefomgeving. In tegenstelling tot de hierboven uitgelichte genderverhoudingen is er weinig zicht op diversiteit in afkomst of etniciteit. En hoewel de Barometer Culturele Diversiteit – een dashboard van het CBS met cijfers over culturele diversiteit op de arbeidsmarkt – nog uitgaat van de discutabele categorieën ‘westers’ en ‘niet-westers’ , toont dit instrument wel de homogeniteit van de architectuursector aan. De terechte vraag is wat het gebrek aan diversiteit binnen de sector betekent voor ‘het vermogen van ruimtelijk ontwerpers om met het juiste inzicht sociaal-maatschappelijke vragen te adresseren’ (Kempen et al. 2021, 8).

Tot slot is voor deze eerste inventarisatie van het domein gesproken met experts op het gebied van architectuur en de beroepsgroep architecten, wat de grootste beroepsgroep binnen deze brede sector is. Verder is gebruikgemaakt van zo veel mogelijk data over andere disciplines zoals landschaps- of interieurarchitectuur, maar specifieke trends uit deze subdisciplines zijn mogelijk onderbelicht. Voor een representatiever – en daarmee diverser – beeld van de sector zullen wij hier bij de volgende update meer aandacht aan besteden.

Meer weten over het domein Architectuur?

Bekijk meer data over het domein Architectuur in het dashboard van de Cultuurmonitor.

Meer literatuur over het domein Architectuur is ook te vinden in de kennisbank van de Boekmanstichting.

Literatuur

Architectuur Lokaal (2016) Tussen de regels: beter aanbesteden van architectuuropdrachten. Amsterdam: Architectuur Lokaal. 

Architectuur Lokaal (2019) Portfolio: prijsvraagcultuur in Nederland. Amsterdam: Architectuur Lokaal. 

Atelier Rijksbouwmeester et al. (2020) Ruimte in transitie: jaarrapportage over de ruimtelijke ontwerpsector / 2020. Den Haag: Atelier Rijksbouwmeester.

BNA (2021) ‘Helft architectenbureaus verwacht meer omzet’. Op: www.bna.nl, 30 november.  

BZK en OCW (2020) Actieprogramma ruimtelijk ontwerp 2021-2024: ontwerp verbindt. Den Haag: BZK en OCW. 

CBS (2020) ‘Monitor Loonverschillen mannen en vrouwen, 2018’. Op: www.cbs.nl, 26 november. 

CBS (2021a) ‘Kunstenaars en werkenden in overige creatieve beroepen, 2017/2019’. Op: www.cbs.nl, 7 juni.  

CBS (2021b) ‘Werkzame beroepsbevolking’. Op: www.cbs.nl, 18 mei. 

CBS (2022) ‘CBS introduceert nieuwe indeling bevolking naar herkomst’. Op: www.cbs.nl, 16 februari.

Engelshoven, I.K. van (2019) Uitgangspunten cultuurbeleid 2021-2024. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. 

Heebels, B. en R.C. Kloosterman (2016) Van binnen naar buiten. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. 

Hulsman, B. (2021) ‘Vooral ‘sociale’ gebouwen in jaarboek’. Op: www.nrc.nl, 27 mei.

Kempen, S. van et al. (2021) De ruimtelijke ontwerpsector ontleed: jaarrapportage over de ruimtelijke ontwerpsector / 2021. Den Haag: Atelier Rijksbouwmeester. 

Koetsenruijter, R. en R.C. Kloosterman (2018) Ruimte voor de architect: een onderzoek naar de veranderingen in positie van architecten in Nederland, 2008-2018. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. 

Mirza & Nacey Research (2021) The Architectural Profession in Europe 2020: A Sector Study. Brussel: Architects’ Council of Europe. 

Raad voor Cultuur (2018) Ontwerp voor de toekomst: pleidooi voor creatieve reflectie op maatschappelijke vraagstukken. Den Haag: Raad voor Cultuur. 

Rutten, P. et al. (2019) Monitor Creatieve Industrie 2019: Nederland, top-10 steden, creatieve bedrijven en beroepen. Hilversum: Stichting Media Perspectives. 

Stimuleringsfonds Creatieve Industrie (2020) ‘Ontwerpend onderzoek: geen doel maar middel’. Op: www.stimuleringsfonds.nl, 11 maart. 

Gesprekspartners

  • Floris Alkemade (toenmalig Rijksbouwmeester)
  • George Brugmans (directeur, International Architecture Biënnale Rotterdam)
  • Dominique Geelen (coördinator architectuur, Stimuleringsfonds Creatieve Industrie)
  • Ludo Groen (onderzoeker, Het Nieuwe Instituut/The Berlage)
  • Cilly Jansen (directeur, Architectuur Lokaal)
  • Anneleen de Jong (senior beleidsmedewerker, Bureau Architectenregister)
  • Jasper Kraaijeveld (beleidsadviseur, Branchevereniging Nederlandse Architectenbureaus)
  • Jorrit Rosema (directeur, Bureau Architectenregister)

Verantwoording beeld

Kimon Maritz via Unsplash