thema

Duurzaamheid

Laatste update: 24 juni 2021
Auteur: Bjorn Schrijen

‘Duurzaamheid’ wordt vaak omschreven als ‘een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de levensbehoeften van de huidige generatie, zonder die van de toekomstige generaties tekort te doen’. Dat is een brede definitie, en dat blijkt ook uit de zeventien Sustainable Development Goals die de Verenigde Naties in 2015 vaststelden. De Cultuurmonitor bevat informatie die bij verschillende van deze doelen aansluit, bijvoorbeeld over een eerlijke arbeidsmarkt en diversiteit en inclusie. Onder het thema ‘duurzaamheid’ verstaan wij echter vooral ecologische verduurzaming, als reactie op de klimaatcrisis. Dit is steeds vaker onderwerp van gesprek in de culturele sector, maar wat is precies de relatie tussen cultuur en duurzaamheid? Hoe actief is de sector al bezig met verduurzamen, en waar liggen nog kansen? Aan de hand van bestaand onderzoek brengt dit dataverhaal in kaart waar de culturele sector staat in zijn transitie naar een groene sector. [1]

Inhoudsopgave

1. Waarom is duurzaamheid een belangrijk thema?
2. Hoe groot is de ecologische voetafdruk van de cultuursector?
3. Hoe werkt de cultuursector aan verduurzaming?
4. Wat kan de cultuursector naast verduurzaming doen?
5. Welke rol speelt de overheid?
6. Hoe verder?
7. Noten
8. Literatuur

1. Waarom is duurzaamheid een belangrijk thema?

Vrijwel alle klimaatwetenschappers zijn het erover eens: sinds de Industriële Revolutie bevat de atmosfeer een verhoogde concentratie broeikasgassen, voornamelijk door menselijke activiteiten. Daardoor houdt de aarde zonnewarmte meer vast, en warmt ze steeds verder op. De Global Warming Index houdt live de temperatuurstijging sinds de tweede helft van de 19de eeuw bij, en noteert op het moment van schrijven een stijging van 1,2 °C (Haustein et al. z.j.). In Nederland steeg de gemiddelde temperatuur sinds 1907 zelfs met 2,1 °C (Compendium voor de Leefomgeving 2020a).

De mogelijke gevolgen van deze temperatuurstijging zijn groot. Met de temperatuur stijgt ook de zeespiegel, waardoor een groot deel van de wereld onbewoonbaar kan worden. De biodiversiteit zal afnemen, met grote gevolgen voor onze voedselvoorziening. Extreem weer en klimaatrampen zullen vaker voorkomen (Mommers 2019). Hoewel dit verre toekomstscenario’s lijken, zijn enkele voortekenen ervan ook in Nederland al merkbaar. Onderstaande gegevens van het Compendium voor de Leefomgeving laten bijvoorbeeld zien dat de zeespiegel sinds 1890 bijna 25 cm gestegen is, dat extreem weer steeds vaker voorkomt, en dat er veranderingen optreden in de omvang van populaties van koude- en warmteminnende diersoorten (Compendium voor de Leefomgeving 2014, 2020b, 2020c, 2020d).

In de klimaatcrisis staat kortom de leefbaarheid van de wereld op het spel. Dat gaat iedereen aan, maar de cultuursector kan hierbij een belangrijke rol vervullen. Zoals hieronder zal blijken vormt de sector namelijk een – relatief bescheiden – onderdeel van het probleem, maar mogelijk een veel groter deel van de oplossing.

2. Hoe groot is de ecologische voetafdruk van de cultuursector?

Ook de cultuursector draagt bij aan de uitstoot van broeikasgassen. Het vereist immers veel energie en grondstoffen om het culturele aanbod te kunnen maken en vertonen. Bovendien initieert de sector vele reisbewegingen van liefhebbers en makers. Ter illustratie: Nederlandse kunstenaars en organisaties namen in 2019 deel aan culturele activiteiten in 112 landen en liefst 3.010 verschillende steden (Chang 2020).

Het is echter moeilijk om de precieze ecologische voetafdruk van de cultuursector te bepalen, omdat gegevens hierover niet structureel of overkoepelend worden verzameld. Om toch een indruk te krijgen, is het interessant om naar het Verenigd Koninkrijk te kijken. Hier verplicht de Arts Council alle organisaties die zij ondersteunt data over de milieuprestaties bij te houden. Veel van deze 747 organisaties hebben in de afgelopen jaren al flinke stappen gezet om te verduurzamen, maar alsnog rapporteerden zij in 2018/2019 een CO2-uitstoot van 114.547 ton. Die is het resultaat van onder meer 379 miljoen kWh verbruikte energie, 7,2 miljard liter verbruikt water en 26,9 miljoen reiskilometers (Arts Council England 2020). Enigszins in dezelfde orde van grootte ligt de 174.350 ton CO2 waarop Bureau 8080 de uitstoot van de Nederlandse cultuursector schatte (Brom 2020).

Relatief gezien is dit een kleine uitstoot. De 114.547 ton CO2-uitstoot van de genoemde Britse organisaties vormt een zeer klein aandeel binnen de 377.700.000 ton CO2-uitstoot van het gehele Verenigd Koninkrijk (Statista 2021). Ook de Nederlandse culturele sector zou met 174.350 ton slechts 0,1 procent bijdragen aan de totale Nederlandse CO2-uitstoot van zo’n 180.700.000 ton – dit terwijl de sector samen met de mediasector in 2015 goed was voor zo’n 3,7 procent van het bbp (Loket Emissieregistratie 2021, CBS 2019). Dat neemt niet weg dat absoluut gezien deze uitstoot nog steeds hoog is. Om de huidige uitstoot van één jaar kunst en cultuur te compenseren, zouden zo’n 175.000 bomen een eeuw lang moeten groeien. Dat lijkt op de lange termijn moeilijk houdbaar.

3. Hoe werkt de cultuursector aan verduurzaming?

Het is belangrijk dat ook de cultuursector aan verduurzaming werkt. Vanzelfsprekend om zo bij te dragen aan de collectieve actie die nodig is om de wereldwijde broeikasgasemissie terug te brengen, maar zeker ook om de sector zelf toekomstbestendiger te maken. Tijdige verduurzaming bereidt voor op mogelijke toekomstige regelgeving, kan kostenbesparend werken, en sterkt het imago van een organisatie tegenover bezoekers én werknemers. [2]

Om te peilen in welke mate de cultuursector bezig is met verduurzamen, ondervroeg de Boekmanstichting in 2019 ruim 250 culturele organisaties. Het belang om in de komende jaren zelf te verduurzamen, beoordeelden zij gemiddeld met een 8,5 op een schaal van 1 tot 10. Bijna alle ondervraagde organisaties omschreven zichzelf al minstens als ‘een beetje’ actief op het gebied van verduurzaming, en 56 procent als ‘redelijk’ of ‘heel’ actief. In de praktijk krijgt verduurzaming het vaakst vorm in het scheiden en/of verminderen van afval, het gebruik van energiezuinige verlichting en de inkoop van groene stroom. Wel valt op dat deze duurzame keuzes nog vrij zelden in organisaties zijn geborgd middels een duurzaamheidsplan of -coördinator. In de toekomst wil 80,7 procent van de culturele organisaties actiever gaan verduurzamen, maar een gebrek aan geld, tijd en kennis zijn vaak genoemde knelpunten (Schrijen 2019). Een spannende maar nog moeilijk te beantwoorden vraag is wat de coronacrisis voor deze duurzame ambities heeft betekend.

4. Wat kan de cultuursector naast verduurzaming doen?

Zelf verduurzamen – en zo hopelijk ook anderen inspireren datzelfde te doen – is slechts één van de manieren waarop de cultuursector kan helpen de klimaatcrisis tegen te gaan. Minstens zo belangrijk is de rol die kunst kan hebben in het verbeelden van wat er op het spel staat. Hoewel bekend is dat er veel moet gebeuren om klimaatverandering te verminderen, blijkt echte verandering vaak moeilijk. De urgentie wordt begrepen, maar nog onvoldoende gevoeld. Precies daar ligt een kans voor de kunst. Waar rapporten en nieuwsberichten veelal het verstand aanspreken, kan kunst namelijk ook het gevoel bereiken. Kunst kan ontwrichten en helpen ingesleten denkpatronen te doorbreken die tot de klimaatcrisis hebben geleid. Kunst kan laten zien wat er verloren gaat als er geen actie wordt ondernomen, en helpen de emoties die dat oproept om te zetten in de dadendrang die nodig is.

Veel kunstenaars maken al werk over de klimaatcrisis: uit recente jaren zijn talloze voorbeelden van klimaatromans, -voorstellingen en -tentoonstellingen te geven. Om hier een iets beter cijfermatig beeld van te krijgen, analyseerde de Boekmanstichting in 2020 de jaarverslagen van de organisaties in de culturele basisinfrastructuur op de aanwezigheid van activiteiten die inhoudelijk aan de klimaatcrisis raken. Hoewel deze methode verschillende beperkingen kent, is er in de periode 2017-2019 een toename van dergelijke activiteiten zichtbaar. In 2017 kwamen ze in 24,0 procent van de jaarverslagen voor, in 2018 in 29,6 procent en in 2019 in 54,5 procent. Daarbij dient echter opgemerkt te worden dat het voornamelijk gaat om losse activiteiten in een vaak brede programmering, en dat op het moment van het onderzoek over 2019 slechts 22 jaarverslagen konden worden geanalyseerd (Schrijen 2020).

Daarnaast kan de cultuursector een belangrijke rol spelen in de groene transitie van de samenleving. Er zal de komende jaren gezocht moeten worden naar andere of nieuwe manieren van leven, werken en recreëren. Naar nieuwe ideeën en slimme oplossingen. Die vereisen creativiteit, om buiten bestaande kaders te denken en een nieuwe wereld te schetsen. Dat is bij uitstek het terrein van kunstenaars. ‘Het moet net zo logisch worden om ontwerpers en kunstenaars te consulteren bij transitieopgaven als het raadplegen van de huisarts bij medische klachten’, stelde Tabo Goudswaard dan ook, en in de praktijk is die oproep steeds regelmatiger te horen (Goudswaard 2020). [3]

5. Welke rol speelt de overheid?

In Nederland speelt de Rijksoverheid geen grote rol in het verduurzamen van de culturele sector. Toch zou er voor meer invloed iets te zeggen zijn. In het Verenigd Koninkrijk heeft de verplichting om over milieuprestaties te rapporteren in combinatie met ondersteuning bij verduurzaming, tot mooie resultaten geleid. Tussen 2012/2013 en 2017/2018 daalde bij de betrokken organisaties bijvoorbeeld de CO2-emissie als gevolg van energieverbruik met 35 procent (Arts Council 2018). Over de vraag of een dergelijke verplichting ook in Nederland een goed idee zou zijn, reageerden culturele organisaties in 2019 overwegend positief. Wel werden daarbij de kanttekeningen geplaatst dat de sector al veel verplichtingen kent, en extra ondersteuning dan noodzakelijk is.

Groter is de rol van gemeenten. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor verreweg het grootste deel van de cultuursubsidies in Nederland, waardoor zij het best in staat zouden zijn om duurzame prestatieafspraken te maken met organisaties die zij subsidiëren. Bovendien zijn gemeenten eigenaar van veel cultureel vastgoed. Daardoor kunnen zij een grote slag in de verduurzaming van de culturele sector slaan, al remt in de praktijk de afhankelijkheid van de gemeente als verhuurder soms ook de duurzame ambities van een hurende culturele organisatie.

Een analyse van cultuurbeleidsnota’s van de 44 grootste gemeenten van Nederland die de Boekmanstichting in 2020 uitvoerde, laat zien dat het merendeel van deze gemeenten bezig is met het (helpen) verduurzamen van de culturele sector. Van de negentien cultuurnota’s met startdata na 2019, gaan er dertien in op duurzaamheid. Het vaakst gaat het dan om het verduurzamen van meerdere cultuurgebouwen, het betrekken van kunst en cultuur bij de klimaattransitie, het stellen van verplichtingen bij subsidies en vergunningen en het ‘ontschotten’ tussen domeinen als cultuur, natuur en duurzaamheid (Schrijen 2020).

6. Hoe verder?

De Boekmanstichting blijft de komende jaren actief kennis over duurzaamheid en cultuur verzamelen, ontwikkelen en delen. Wanneer nieuwe data of informatie daar aanleiding toe geven, zal deze pagina worden bijgewerkt. Verdere publicaties en (onderzoeks)activiteiten van de Boekmanstichting rondom cultuur en duurzaamheid zijn verzameld in het online dossier ‘Duurzaamheid’. Hier vind je bijvoorbeeld artikelen uit Boekman 127: Cultuur en duurzaamheid, waarin het thema vanuit vele verschillende perspectieven wordt uitgediept. De digitale kennisbank van de Boekmanstichting bevat daarnaast een groeiend aantal boeken, artikelen en publicaties over cultuur en duurzaamheid, met op het moment van schrijven al ruim 350 titels. Een overzichtelijke introductie op een deel van deze bronnen biedt Boekman Extra #24: Tools, gidsen en organisaties voor de volgende stap.

7. Noten

[1] Dit dataverhaal is een bewerking van het artikel ‘Hoe cultuur de wereld kan redden’, dat eerder verscheen in Boekman #127 (Schrijen 2021). De definitie van ‘duurzaamheid’ is afkomstig uit World Commission on Environment and Development 1987, in een vertaling van CBS 2016.

[2] In het Verenigd Koninkrijk ervoer 81 procent van de actief verduurzamende organisaties een positief effect van verduurzaming op de motivatie van het team. 77 procent van de organisaties benoemde dat het nuttig was ter ondersteuning van subsidieaanvragen, 66 procent had er financieel voordeel van, en voor 50 procent van de organisaties verbeterde verduurzaming het imago van de organisatie (Arts Council 2020).

[3] Recente beleidsinitiatieven voor een grotere rol van cultuur bij de klimaatcrisis en andere grote transities zijn bijvoorbeeld ‘New European Bauhaus’ (Europese Commissie 2021), ‘A Cultural Deal for Europe’ (European Cultural Foundation et al. 2020), en in Nederland de ‘New Creative Deal’ (Kunsten ’92 en Federatie Creatieve Industrie 2021).

8. Literatuur