Inleiding en belang van het thema
In de uitvoering van het Nederlandse cultuurbeleid spelen lokale overheden een onmisbare rol. Nederlandse gemeenten droegen in 2021 gezamenlijk 54 procent van de totale cultuurlasten op overheidsniveau, de provincies 8 procent en het Rijk
Vanuit het landelijke cultuurbeleid kan cultuur in de regio meer ondersteuning gebruiken, concludeerde de Raad voor Cultuur reeds in 2017 (Raad voor Cultuur 2017). Dit werd bevestigd in het onderzoeksrapport Op weg naar herpositionering van Berenschot in november 2022. Onder andere via vijftien stedelijke cultuurregio’s wordt geprobeerd om de samenwerking tussen Rijk en regio te versterken. In een onlangs verschenen evaluatierapport wordt echter geconstateerd dat de cultuurregio’s een grote variatie in samenstelling en omvang kennen, waardoor een vergelijkbare aanpak of invulling van de samenwerking bemoeilijkt wordt. Daarnaast is de begrenzing van de regio’s niet evenwichtig verspreid door het land, wat ervoor heeft gezorgd dat een groot aantal gemeenten in de provincies Limburg, Gelderland, Zuid-Holland en Noord-Holland niet in een stedelijke regio vertegenwoordigd is (Nijboer et al. 2022). Berenschot pleit voor een versterking van de gezamenlijke rol van
De verhouding tussen nationaal en regionaal, tussen rijksdoelen en lokale ambities, biedt ruimte voor verbetering. De spreiding van cultuur over het land is een belangrijk speerpunt, maar er is ook behoefte aan een
Samen met Atlas Research maakte de Boekmanstichting in 2022 de Regionale Cultuurmonitor: een overzicht van regionale cultuurcijfers dat een vergelijking tussen de twaalf provincies mogelijk maakt. Om die vergelijkbaarheid te waarborgen is daarbij gekozen om
De themapagina Cultuur in de regio is bovenal een uitnodiging tot het verkennen van het Dashboard en het ontdekken van opvallende patronen op provinciaal niveau. We hopen hiermee een bijdrage te leveren aan de verdere afstemming en vergelijkbaarheid van regionale cultuurdata.
Dat er behoefte is aan regionale cultuurdata blijkt uit het groeiende aantal monitoringsinitiatieven op lokaal niveau. Noord-Brabant, Zeeland, Gelderland, Drenthe en Flevoland hebben reeds een provinciale cultuurmonitor, terwijl Zuid-Holland en Friesland momenteel een eigen cultuurmonitor ontwikkelen. Ook voor steden zijn er dergelijke initiatieven te vinden, bijvoorbeeld de Basismonitor Gemeente Groningen en de Utrecht Monitor, of in grootstedelijk gebied de Cultuurmonitor Metropoolregio Amsterdam (MRA). Waar relevant verbinden we deze monitoringsinitiatieven met de uitgelichte cultuurdata. Onderaan de pagina is een (niet uitputtend) overzicht opgenomen van wat er per provincie beschikbaar is aan monitoring.
Cultuuraanbod
Verspreid over Nederland is een divers aanbod aan cultuur te vinden. Van het Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden en het Nijmeegse filmtheater LUX tot landschapskunst van beeldhouwer Antony Gormley aan het Markermeer en het jaarlijkse Pinkpop Festival in Landgraaf. Via het Dashboard van de Cultuurmonitor kan in kaart worden gebracht hoeveel aanbod iedere provincie telt en hoe dit zich verhoudt tot het aantal inwoners.
Aanbod op provincieniveau
Deze visualisatie toont een selectie van indicatoren op het gebied van cultureel aanbod per provincie. Via de tabbladen boven de figuur kan gewisseld worden tussen de drie indicatoren. Zie het Dashboard voor de regionale indicatoren van de andere domeinen.
De kaarten in het Dashboard en op deze pagina tonen een deel van het aanbod op provincieniveau voor de domeinen Beeldende kunst, Audiovisueel, Letteren, Podiumkunsten en Erfgoed . De concentratie van het cultureel aanbod door de jaren heen en in absolute zin is het hoogst in Noord- en Zuid-Holland. In Zuid-Holland zijn onder andere de meeste boekwinkelvestigingen en iconen voor de moderne architectuur te vinden, terwijl in Noord-Holland de meeste bioscopen en filmtheaters, musea, galerieën en podia
Toch verschilt het cultuuraanbod per provincie en onderscheidt de ene provincie zich van de andere op domeinen. Wat betreft erfgoed bevinden zich in Friesland in 2021 bijna net zoveel beschermde stads- en dorpsgezichten als in Zuid-Holland (respectievelijk
Invloed van Nederlandse steden
Door het ontbreken van structurele en vergelijkbare data op stedelijk niveau, is het in de Cultuurmonitor niet mogelijk om verder in te zoomen. Belangrijk is daarom de constatering dat het beeld van een provincie sterk gekleurd wordt door steden met een grote culturele infrastructuur. Neem bijvoorbeeld Amsterdam: 88 procent van alle galerieën en 66 procent van het aantal podia met een wekelijks aanbod in Noord-Holland bevinden zich in 2019 in de hoofdstad. En maar liefst twee derde van de Noord-Hollandse voorstellingen en concerten vond plaats op Amsterdamse podia. Uit de Cultuurmonitor MRA blijkt daarnaast dat in 2019 de ruim twaalfduizend voorstellingen en concerten in Amsterdam goed waren voor meer dan 5,5 miljoen bezoeken: dit was meer dan vier keer zoveel als in de overige deelregio’s van de metropoolregio bij elkaar. Een soortgelijk effect zien we in Zuid-Holland (met Den Haag en Rotterdam), Noord-Brabant (met Eindhoven en Tilburg) en de andere provincies. Bekijk ook de Monitor Creatieve Industrie voor de top-10 Nederlandse steden en ontwikkelingen van banen en bedrijven in de Nederlandse creatieve industrie.
Van de 906 openbare
Met het Dashboard is het tevens mogelijk om absolute getallen op provinciaal niveau om te rekenen naar het aantal inwoners. Op die manier kunnen we zien dat er in 2021 in Zeeland, Groningen en Drenthe ongeveer acht bibliotheken per 100.000 inwoners zijn, terwijl dit er in Noord-Holland en Flevoland vier of minder zijn. Het aantal bioscopen en filmtheaters per inwoner is verder het grootst in Zeeland, Noord-Holland en Groningen, terwijl Zuid-Holland en Flevoland over relatief het minste aantal vertoningslocaties beschikken.
Cultuuraanbod per inwoner
Deze visualisatie toont een selectie van indicatoren op het gebied van cultureel aanbod per provincie. Schakel de knop Per 100.000 inwoners onderaan de kaart in om de relatieve aantallen te zien. Via de tabbladen boven de figuur kan gewisseld worden tussen de drie indicatoren. Zie het Dashboard voor de regionale indicatoren van de andere domeinen.
Het Dashboard bevat ook gedetailleerdere cijfers over het culturele aanbod in de provincies, bijvoorbeeld over het aantal podiumkunstvoorstellingen, activiteiten in de openbare bibliotheken of het aantal filmdoeken en –stoelen. Via staafdiagrammen en lijngrafieken is de ontwikkeling hiervan door de jaren heen te volgen. Zo zien we in 2020 bij alle provincies een drastische daling in het aantal podiumkunstvoorstellingen, met als evidente verklaring de coronabeperkende maatregelen. Daarnaast is het aantal theaterbezoekers in 2021 met 78 procent gedaald ten opzichte van 2019 en ook uit verklaringen van de brancheverenigingen blijkt de voorverkoop van seizoen ’22/’23 moeizaam op gang te komen (Visser et al. 2022, Wensink 2022).
Ontwikkeling podiumkunstvoorstellingen
Deze visualisatie toont de ontwikkeling van het aantal podiumkunstvoorstellingen per provincie van 2018, 2019 en 2020. Klik op een jaartal onderaan de diagrammen om een jaar uit te sluiten van weergave. Bekijk het Dashboard voor de ontwikkeling vanaf 2005.
Cultuurbezoek
De coronacrisis heeft grote impact gehad op het cultuurbezoek. Terwijl in 2019 het Nederlandse totaalbezoek aan bioscopen en filmtheaters nog met bijna
Bezoek op provincieniveau
Deze visualisatie toont een selectie van indicatoren op het gebied van cultuurbezoek per provincie. Via de tabbladen boven de figuur kan gewisseld worden tussen het bioscoop- en museumbezoek. Zie het Dashboard voor de regionale bezoekcijfers van de andere domeinen.
Hoewel er bij het filmbezoek (over twee jaar bezien) nauwelijks een verschil tussen provincies is, zien we dat duidelijker bij andere domeinen. In 2020 werden Nederlandse musea ongeveer 14,4 miljoen keer bezocht, waarvan ruim 8 miljoen bezoeken zijn toe te schrijven aan de 228 musea in Noord- en Zuid-Holland. Dat betekent dat 36 procent van het totaal aantal musea verantwoordelijk was voor ruim de helft van het totaal aantal museumbezoeken. Eenzelfde verdeling zagen we in 2019. Belangrijk om daarbij in ogenschouw te nemen is dat een groot deel bezoeken van buitenlandse toeristen betreft, zeker in 2019 (Berg et al. 2022). Hierdoor zien we bijvoorbeeld ook dat het aantal bezoeken in Noord-Holland sterker afnam dan in bijvoorbeeld Drenthe of Zeeland. De daling zegt dus minder over het cultuurbezoek van de inwoners van Noord- en Zuid-Holland.
Op basis van cijfers uit het Dashboard kan over een domein zoals letteren wel meer gezegd worden over het bezoek van de inwoners van een provincie. Het aandeel bibliotheekleden onder de bevolking varieerde in 2021 bijvoorbeeld van 15 procent in Limburg tot 27 procent in Flevoland. Daarentegen wordt in Groningen de bibliotheek gemiddeld veruit het vaakst bezocht door inwoners. In Zeeland, Limburg en Friesland is het gemiddelde bibliotheekbezoek het laagst, terwijl het aandeel bibliotheekleden in Zeeland relatief hoog is (24 procent).
Het podiumkunstbezoek per inwoner was in 2020 het hoogst in Noord-Holland en de provincie Groningen. In de gemeente Groningen geeft – ondanks de coronabeperkingen – zelfs 85 procent van de inwoners aan minimaal een keer per maand film, theater of een museum te hebben bezocht in 2020 (in 2018 was dat
Cultuurbezoek per inwoner
Deze visualisatie toont een selectie van indicatoren op het gebied van cultuurbezoek en -consumptie per provincie. Schakel de knop Per 100.000 inwoners onderaan de kaart in om de relatieve aantallen te zien. Via de tabbladen boven de figuur kan gewisseld worden tussen de drie indicatoren. Zie het Dashboard voor de regionale bezoekcijfers van de andere domeinen.
Om te begrijpen wie er gebruikmaakt van het culturele aanbod en waarom dit per provincie verschilt, loont het om naast bevolkingsgrootte te kijken naar bevolkingssamenstelling. Zeeland, Drenthe en Limburg hebben relatief gezien bijvoorbeeld veel inwoners van boven de 50 jaar oud, terwijl de provincies Flevoland, Utrecht en Overijssel veel jongeren tot 19 jaar oud kennen (zie hiervoor de monitor Waar staat je provincie of de Regionale Kerncijfers van het CBS). De groep 20- tot 25-jarigen is het grootst in Groningen (1), Zuid-Holland (2) en Utrecht (3). Landelijke cijfers over vrijetijdsbesteding tonen dat jongeren bovengemiddeld vaak de bioscoop of het filmhuis bezoeken (vooral in de groep 12- tot 19-jarigen, gevolgd door 20- tot 34-jarigen). De groep 65+ bezoekt relatief veel gecanoniseerde podiumkunsten en musea, en het bibliotheekbezoek is het grootst onder de 12- tot 19-jarigen en de 35- tot 49-jarigen.
Als we de bezoekcijfers naast deze demografische gegevens leggen, valt het op dat in de drie provincies waar in 2021 bioscoopbezoek het laagst was (Fryslân, Zeeland en Drenthe met gemiddeld 0,5 bezoeken per inwoner) ook relatief veel ouderen wonen. In de provincies met relatief veel jonge inwoners ligt het bioscoopbezoek o
Een andere factor die mee kan spelen in de mate van (cultuur)bezoek is de afstand tot culturele voorzieningen. In de nulmeting van de Cultuurmonitor Zeeland wordt bijvoorbeeld gewezen op de relatief grote afstand tussen inwoners en culturele voorzieningen als mogelijke verklaring voor het contrast tussen het rijke culturele aanbod en het relatief lage gebruik ervan. Waar de nabijheid van een bioscoop in Nederland bijvoorbeeld gemiddeld iets meer dan 6 kilometer is, is die afstand in Zeeland gemiddeld
Geldstromen
Ook van belang zijn de overheidsinvesteringen in kunst en cultuur: hoe verhouden deze zich tot het cultuuraanbod en –bezoek in de provincie? Hiervoor kun je zowel naar de absolute uitgaven kijken als naar de relatieve uitgaven per inwoner van een provincie. In absolute zin gaven de Nederlandse gemeenten in 2021 gezamenlijk ruim 2,1 miljard euro uit aan cultuur, en waren de provinciale cultuurlasten opgeteld 325 miljoen euro (CBS 2022). Het Rijk trok in dat jaar 1,5 miljard uit aan cultuur (Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap 2022). De gemeenten in Zuid-Holland, Noord-Holland en Noord-Brabant spendeerden in 2021 het meest (respectievelijk 520 miljoen euro, 419 miljoen euro en 270 miljoen euro), wat gezien de hoogste inwoneraantallen in deze provincies geen verassing is. De drie provincies waar de gemeenten gezamenlijk het minst uitgaven aan cultuur (tussen de 36 en 43 miljoen euro) zijn ook de provincies met het minste aantal inwoners, namelijk Zeeland, Flevoland en Drenthe.
Van de provinciale cultuurlasten wordt in absolute zin het meest besteed door Noord-Brabant, Gelderland en Limburg (Tabel 1). De provinciale cultuurlasten zijn het laagst in Flevoland, Noord-Holland en Overijssel. De provinciale en gemeentelijke cultuurlasten tezamen genomen creëren een rangorde die wederom vrij gelijk is aan het inwonertal. Veelzeggender is het opnieuw om te kijken naar hoeveel euro lokale overheden tezamen uitgaven aan cultuur per inwoner, want dat loopt sterk uiteen: van 110 euro in Gelderland tot 173 euro in Groningen.

Met gebruik van cijfers uit het Dashboard kunnen we inzoomen op de gemeentelijke en provinciale cultuurlasten per domein en zien hoe dit zich verhoudt tot zowel andere deelsectoren als andere provincies. Zo gaat in 2021 – net als in voorgaande jaren – het grootste deel van de gemeentelijke subsidies in de provincies naar de podiumkunsten (zo rond de 30 procent), met Noord-Holland, Limburg en Utrecht bovenaan. Behalve in Zeeland en Flevoland. Zeeland heeft met 18 euro per inwoner (wat uitkomt op zo’n 19 procent van de totale gemeentelijke bijdrage aan cultuur) de laagste cultuurlasten voor podiumkunsten. Ook in Flevoland wordt meer geld uitgegeven aan letteren dan aan podiumkunsten, maar in tegenstelling tot Zeeland ligt dat eerder aan de hoge bijdrage van de gemeente aan letteren: 39 procent van het totale budget.
Naast overheidsgelden vanuit de gemeenten en provincies, wordt cultuur ook gesubsidieerd via de zes
Rijkscultuurfondsen en BIS
Deze visualisatie toont de subsidies via de rijkscultuurfondsen en de culturele basisinfrasturctuur per provincie. Schakel de knop Per inwoner onderaan de kaart in om de relatieve aantallen te zien.
Een aantal culturele instellingen wordt ook rechtstreeks door het Rijk gesubsidieerd via de culturele basisinfrastructuur (BIS), vastgelegd voor een periode van vier jaar. In de subsidieperiode van 2017-2020 hebben in totaal
Voor een completer beeld van de financieringsmix van cultuur kunnen we kijken naar de eigen inkomsten van culturele instellingen. Het Dashboard bevat provinciale cijfers over de eigen inkomsten van openbare bibliotheken, bioscopen en filmtheaters, musea en podia voor podiumkunsten. Deze cijfers zijn ook beschikbaar voor 2020, en in sommige gevallen 2021.
Hoe verder?
De gegevens verzameld voor de Regionale Cultuurmonitor laten duidelijk provinciale verschillen en profielen zien. De ongesubsidieerde culturele infrastructuren in de regio worden echter slechts in beperkte mate in kaart gebracht. Het is wenselijk om bij een vervolg te onderzoeken hoe het zicht hierop vergroot kan worden. Want het feit dat sommige instellingen, makers en culturele activiteiten niet (op een vergelijkbare manier) gemeten worden, doet niet af aan hun belang voor het culturele leven in de provincie.
Kennis van en over deze infrastructuur zit echter vooral op lokaal of regionaal niveau. De monitors die provincies zelf opzetten doen hier veelal een goede voorzet voor om het culturele landschap zowel breder als specifieker in kaart te brengen. Zo werden er in Waarde van Cultuur Brabant via online informatiebronnen 707 gesubsidieerde en niet-gesubsidieerde cultuurlocaties in de vijf grote en zeven middelgrote steden van Noord-Brabant in kaart te gebracht. Via bijbehorende registraties op sociale media (Facebook, Instagram en Twitter) werd vervolgens bekeken hoeveel en welke culturele activiteiten mensen bezoeken die nu nog vaak buiten beeld blijven in monitors. Het in kaart brengen van deze niet-gesubsidieerde organisaties was dan ook het primaire doel.
Ook gemeenteambtenaren hebben veelal meer inzicht in de kleinere en informele cultuurinstellingen en -activiteiten van hun omgeving. Om geografisch te kunnen inzoomen is samenwerking met hen die dichter bij de praktijk staan noodzakelijk. Door onderlinge afstemming tussen de verschillende provinciale monitors kunnen gemeenten beter aangesloten worden om in de toekomst de vergelijkbaarheid van geografische gegevens beter te borgen. Het is eveneens wenselijk om in de toekomst in te kunnen zoomen op gemeentelijk niveau.
Overzicht regionale cultuurmonitors
Hieronder is een overzicht opgenomen van de deelanalyses per provincie van de Regionale Cultuurmonitor en andere beschikbare monitors. Ontbreekt er een monitor in dit overzicht? Dan horen we graag van u!
Drenthe
- Analyse Regionale Cultuurmonitor
- Cultuurmonitor Drenthe 2017-2020 Editie 4. Publicatie november 2021
- Cultuurmonitor Drenthe 2017-2020 Editie 3. Publicatie januari 2021
Flevoland
Fryslân
- Analyse Regionale Cultuurmonitor
- Nulmjitting Kultuermonitor Fryslân. Publicatie 2023
- Fries Sociaal Planbureau heeft enkele cijfers over cultuurparticipatie in 2019. Zie hier de publicatie uit januari 2020.
Gelderland
Groningen
- Analyse Regionale Cultuurmonitor
- Basismonitor Gemeente Groningen bevat enkele gegevens over cultuur. Zie bijvoorbeeld Cultuurparticipatie. Publicatie 2021
Limburg
Noord-Brabant
- Analyse Regionale Cultuurmonitor
- Waarde van Cultuur Brabant 2022. Publicatie 2022
- Waarde van Cultuur Brabant 2020. Publicatie 2020
Noord-Holland
Overijssel
Utrecht
- Analyse Regionale Cultuurmonitor
- Utrecht Monitor voor de stad, met onder andere inzichten in cultuurdeelname, cultureel aanbod, en tevredenheid culturele voorzieningen. Cijfers over 2021
Zeeland
- Analyse Regionale Cultuurmonitor
- Cultuurmonitor Zeeland: Nulmeting. Publicatie 2022
Zuid-Holland
Meer weten over het thema Cultuur in de regio?
Meer weten over het thema Cultuur in de regio? Klik op de volgende link voor een lijst met beschikbare literatuur in de Kennisbank van de Boekmanstichting.
Literatuur
Atlas Research en Boekmanstichting (2018) Regionale Cultuurindex. Amsterdam: Atlas Research en Boekmanstichting.
Atlas Research en Boekmanstichting (2021) Cultuurmonitor Metropoolregio Amsterdam (MRA). Amsterdam: Atlas Research en Boekmanstichting.
Berg, N. van den et al. (2022) Regionale Cultuurmonitor. Amsterdam: Atlas Research en Boekmanstichting.
Broers, B., B. van Dalen, H. Vinken, J. Harings, R. Brom en R. Smeets (2020) Waarde van cultuur: de staat van de culturele sector in Noord-Brabant 2020. Tilburg/Amsterdam: Het PON & Telos, Pyrrhula Research Consultants, Kunstloc Brabant en Boekmanstichting.
Broers, B., B. van Dalen, H. Vinken, R. Brom en M. Goedhart (2022) Cultuurmonitor Zeeland: nulmeting. Tilburg/Amsterdam: Het PON & Telos, Pyrrhula Research Consultants en Boekmanstichting.
Brom, R. en H. Vinken (2020) Cultuur in Gelderland: een beknopte benchmark. Amsterdam/Tilburg: Boekmanstichting en Pyrrhula Research Consultants.
Bussemaker, M. (2016) Nieuwe visie cultuurbeleid (kamerbrief). Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
CBS (2020) Detaillering cultuurlasten gemeenten provincies. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS (2022) Detaillering cultuurlasten gemeenten provincies. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Interprovinciaal Overleg (2022) ‘Provincies staan samen voor uitdagingen cultuursector’. Op: www.ipo.nl, 15 december.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2020) Jaarverslag 2019. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2022) Jaarverslag 2021. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Muller, H., L. Ravenhorst, B. Vinkenburg, I. Hegeman en I. Pielage (2019) Cultuurmonitor Flevoland 2017-2018: eerste helft beleidsperiode 2017-2020. Lelystad: Provincie Flevoland.
Nijboer, R. en A. van de Horst (2022) Waar doen we het voor? Rapportage over de ontwikkeling van de stedelijke regio’s. Amsterdam: DSP-groep.
Verberk, B. (2019) ‘Cultuur in de provinciale coalitieakkoorden 2019-2023‘. Op: www.lkca.nl, 2 september.
Visser, J. en L. Kuiper (samenst.) (2022) Museumcijfers 2021. Amsterdam: Stichting Museum, Museumvereniging.
VVD et al. (2021) Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst: Coalitieakkoord 2021-2025. Den Haag: VVD, D66, CDA en ChristenUnie.
Raad voor Cultuur (2017) Cultuur voor stad, land en regio: de rol van stedelijke regio’s in het cultuurbestel. Den Haag: Raad voor Cultuur.
RCE (2022) ‘Compleet en relatief ongeschonden Romeins heiligdom ontdekt in Gelderland’. Op: www.cultureelerfgoed.nl, 20 juni.
Swinkels, H. (2022) ‘De betekenis van het regeerakkoord voor lokaal cultuurbeleid’. In Boekman, jrg. 34, nr. 130
Wensink, H. (2022) ‘Veel minder theaterbezoek in 2021 vergeleken met 2019, en herstel nog niet in zicht.’ Op: www.volkskrant.nl, 8 september.
Wijn, C., B. Vinkenburg, W. Wierenga, A. van Heerwaarden en M. Terwisscha (2022) Op weg naar herpositionering. Utrecht: Berenschot.
Verantwoording beeld
Martijn Baudoin via Unsplash.