Erfgoed

Kerncijfers

Onroerend erfgoed
De RCE verzamelt al jaren gegevens over de staat van het Nederlandse roerende, onroerende, immateriële en digitale erfgoed. Feiten en cijfers over gebouwde en archeologische monumenten, musea en collecties en historisch landschap worden gepresenteerd in de Erfgoedmonitor. Eind 2025 telt Nederland 61.635 gebouwde rijksmonumenten, waaronder molens, kastelen, kerken en aangelegd groen, zoals parken en tuinen van buitenplaatsen. Veruit het grootste deel bestaat echter uit woningen en woningbouwcomplexen (31.504), gevolgd door boerderijen, molens en bedrijven (9.889). Nederland telt daarnaast ook 1.465 archeologische rijksmonumenten, waarvan één voor de kust in de Noordzee ligt. Over provinciale en gemeentelijke monumenten bestaan geen recente, volledige cijfers.

Musea en roerend erfgoed
De 621 Nederlandse musea ontvingen in 2024 31,9 miljoen bezoekers, waarvan ruim een kwart uit het buitenland kwam. Meer dan de helft van alle musea bevinden zich in Noord- en Zuid-Holland en Gelderland. De totale omzet bedroeg 1,39 miljard euro, waarvan de helft uit eigen inkomsten en private bijdragen kwam. Meer dan 47.500 mensen, van wie twee derde stagiair of vrijwilliger is, werken in de museale sector. Iets meer dan de helft van musea zijn kleine musea, met totale baten tot 400.000 euro per jaar. Iets meer dan honderd musea zijn grote musea, met baten van meer dan 3,2 miljoen euro op jaarbasis. Bijna twee op de drie musea zijn geschiedenismusea, terwijl een op de vijf een kunstmuseum is (CBS 2025a, CBS 2025b).

Uitdagingen en bedreigingen: het beschermen van erfgoed

Veel erfgoed is kwetsbaar en om het te behouden is het nodig het te blijven beheren, beoefenen en te beschermen. De overheid doet dit al sinds 1875 en vierde in 2025 150 jaar monumentenzorg (Loeff 2025). Hoe erfgoed te behouden en te beheren, is sinds 2016 geregeld in de Erfgoedwet. Sinds 1 januari 2024 is de omgang met erfgoed in de fysieke leefomgeving in de nieuwe Omgevingswet geregeld. Het gaat dan om zaken als de omgevingsvergunning voor rijksmonumenten, het aanstellen van een commissie ruimtelijke omgevingskwaliteit, of rekening houden met cultureel erfgoed in omgevingsplannen. Gemeenten hebben tot 2030 om omgevingsplannen vast te stellen. Daarentegen stamt de Archiefwet nog uit 1995. Een wetsvoorstel uit 2021 om de wet beter te laten aansluiten op het moderne, digitale informatiebeheer is nog altijd niet aangenomen.

Tegelijkertijd blijft erfgoed kwetsbaar. Op dit gebied zijn er diverse uitdagingen en bedreigingen te signaleren. Hoe beschermen we fysiek erfgoed tegen verval en beschadiging of vernietiging? Hoe maken we erfgoed klimaatbestendig en beschermen we het tegen extreem weer, zoals droogte en overstromingen of in het Caribisch gebied, tropische stormen? In zijn tweede Stand van de uitvoering die de RCE in 2025 publiceerde, vestigde de dienst hierop de aandacht. Ten eerste wees zij op de noodzaak van betere bescherming van erfgoed bij crises: “In Nederland vergt het bredere debat over erfgoedbescherming, veiligheid en maatschappelijke weerbaarheid nog de nodige stappen. Er ontbreekt een concrete en afgestemde strategie om erfgoed in crisissituaties effectief te beschermen.” Daarnaast liggen er uitdagingen bij de instandhouding van grote monumenten, bij ruimtelijke opgaven en digitale infrastructuur en bij gemeenten die kampen met capaciteitstekorten bij het erfgoedbeheer en de uitvoering van beleid (RCE 2025). In alle gevallen draait het om de vraag hoe te zorgen dat erfgoed niet verloren gaat.

Weerbaar erfgoed
In december 2024 gaf toenmalig minister Bruins aan dat erfgoed moest worden meegenomen in de landelijke crisisplannen over wat te doen bij natuurbranden, hoogwater en terrorisme of oorlog. De weerbaarheid van de sector moet verhoogd worden in het kader van de toegenomen oorlogsdreiging in Europa. Daarom is eind 2024 een nieuwe Taskforce Veilig Erfgoed opgericht (Bruins 2024). Deze taskforce is een samenwerkingsverband van de ministeries van Defensie en OCW, andere overheidsdiensten en erfgoedorganisaties en “beoogt de bewustwording van risico’s en dreigingen in het erfgoedveld te vergroten en de erfgoedsector op weg te helpen om de erfgoederen die zij beheren beter te beschermen tegen hybride dreigingen”. Er zijn vier werkgroepen opgericht die kijken naar risicoanalyse, netwerkvorming, praktische benodigdheden en cyberveiligheid. Inmiddels is ook een bronnenlijst met informatie over Veilig Erfgoed gepubliceerd door de RCE. Ook de Museumvereniging heeft voor musea een lijst van te nemen voorzorgsmaatregelen opgesteld en tevens in 2026 een wegwijzer weerbaarheid en een selectiekader prioritering opgesteld. In mei 2025 organiseerden de Nederlandse Unesco Commissie, Blue Shield Nederland en Cultural Emergency Response de allereerste actiedag Weerbaar Erfgoed. Tientallen organisaties en meer dan 1.000 deelnemers werkten samen aan meer bewustwording, samenwerking en concrete acties om erfgoed te beschermen tegen fysieke en digitale bedreigingen (van Eck 2025).

Cultureel erfgoed is sinds november 2023 opgenomen in het Nationaal Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie van de Rijksoverheid (zie verder ook de themapagina Duurzaamheid). Dit bevat acties om cultureel erfgoed in de toekomst beter te kunnen beschermen tegen klimaatverandering. Daarnaast beschrijft het programma hoe kennis over het verleden en erfgoed kan worden ingezet bij maatregelen rondom klimaatadaptatie. De Museumvereniging is ook een van de partners in het nieuwe programma Duurzame Cultuursector, dat een Routekaart Verduurzaming Cultuur voor de culturele en creatieve sector heeft gepubliceerd. Hierin ligt de nadruk op CO² reductie.

De Erfgoed Deal ondersteunde tot eind 2025 projecten die behoud en gebruik van erfgoed verweefden met klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit. Een evaluatie over de 51 projecten die in zeven jaar zijn geïnitieerd, toonde dat deze op lokaal niveau hebben bijgedragen aan de versterking van cultureel erfgoed in de ruimtelijke transitieopgaven. In bredere zin is een toename zichtbaar in de mate waarin erfgoed betrokken wordt bij ruimtelijke transitieopgaven, maar het is nog altijd lang niet overal vanzelfsprekend. In de toekomst blijven bewustwording, financiën, capaciteit, goede voorbeelden en bestuurlijke aandacht van belang (Meurs et al. 2025).

Dat dit een uitdaging blijft, blijkt ook uit de gezamenlijke reactie van FIM, Kunsten ’92 en FRK op de eerste ontwerp-Nota Ruimte in dertig jaar van het ministerie van VRO. Volgens de drie partijen is er hierin te beperkt aandacht voor erfgoed. Regionaal en lokaal erfgoed en cultuurlandschappen worden niet of te weinig meegenomen. Ook de impact op huidig Unesco werelderfgoed als de Wadden, de Hollandse Waterlinie en de Beemster, moet beter in kaart gebracht worden. Dit laatste was ook een punt dat diverse Kamerleden in de zomer van 2025 aanhaalden. Tegelijkertijd kan erfgoed ook helpen bij deze uitdagingen, door meer in te zetten op restauratie in plaats van sloop en nieuwbouw. Dit is goedkoper en stoot aanzienlijk minder CO² uit (FIM et al. 2025, Tweede Kamer 2025, Feddes 2025).

Nog sterkere kritiek kwam vanuit de rechtbank, begin 2026. Volgens de rechters moet de Nederlandse staat meer doen om de impact van klimaatverandering op Bonaire tegen te gaan. Deze bedreigt ook het culturele erfgoed van het eiland: door de stijgende zeespiegel dreigen bijvoorbeeld de iconische slavenhuisjes op het zuiden van het eiland door de zee opgeslokt te worden. De rechtbank heeft de staat nu 18 maanden gegeven om nieuwe klimaatdoelen te stellen (van Ammelrooy, van de Water 2026, Boon 2025).

Oud en nieuw te beschermen erfgoed
De staat van rijksmonumenten, archeologische monumenten en fysiek erfgoed in Nederland en het Caribisch gebied geeft soms reden tot zorg. Erfgoed verkrot, is niet als monument geregistreerd of is door herbestemming beschadigd of onherstelbaar veranderd (Toebosch 2024, Gräper 2024b, Koren 2024). Een grote uitdaging is hoe herstel en behoud van dit erfgoed structureel, financieel en organisatorisch te regelen. De erfgoedsector zelf, de RCE en gemeenten en provincies signaleren allen urgente problemen met capaciteitstekorten bij gemeenten, druk op de uitvoeringscapaciteiten in de sector, tekortschietende, ad hoc financiering en te weinig aandacht voor erfgoed binnen ruimtelijke opgaven om de leefomgeving in te richten (RCE 2025, FIM et al. 2024, IPO, VNG 2024).

In reactie hierop heeft toenmalig minister Bruins in 2025 extra gelden vrijgemaakt om de erfgoedzorg te verbeteren bij gemeenten en provincies, voor de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, voor de restauratie van grote monumenten, specifiek kerkgebouwen en voor maritiem archeologisch erfgoed. Een van de doelen is om de restauratieachterstanden bij rijksmonumenten daarmee in te lopen tot het eerder vastgestelde doel van onder de 10 procent, waar dat nu nog 12,4 procent is. De grote meerderheid van deze financiering is echter eenmalig en niet structureel en lost zeker niet alle achterstanden en problemen op (Bruins 2024, Bruins 2025a, Bruins 2025b).
 
Tegelijkertijd neemt ons nationale onroerend erfgoed ook toe in omvang. In 2025 heeft de overheid voor het eerst in meer dan twintig jaar tientallen gebouwen aangewezen als rijksmonumenten. Het gaat om 15 gebouwen uit de Post-65-periode van na 1965 en 45 geschenkwoningen die Nederland ontving van verschillende landen na de Watersnoodramp in 1953. Daar zal het niet bij blijven: de Rijksoverheid overweegt ook militair erfgoed, zowel van voor 1945 als uit de periode van de Koude Oorlog, te beschermen. Zo blijft wat erfgoed is en wat beschermd moet worden zich ontwikkelen (Hannema 2025, Raad voor Cultuur 2025a).

Museaal erfgoed in turbulente tijden: onmisbaar maar niet onkwetsbaar

De belangrijkste bewakers van ons roerend erfgoed zijn de honderden musea die Nederland telt. Op 27 februari 2026 vierde de Museumvereniging het honderdjarige bestaan. De vereniging ontving ter ere hiervan het predicaat Koninklijk (Scharloo 2026). Volgens de meest recente cijfers zijn 473 van de 621 musea in Nederland lid, die samen meer dan 96 procent alle museumbezoekers ontvingen. Zij onderschrijven allen de Museumnorm, die in 2025 is herijkt, en zijn via Museumregister Nederland geregistreerd. De norm sluit nu aan op de in 2022 herziene ICOM-museumdefinitie en erkent ook de veranderende praktijk en maatschappelijke rol van musea. Bij elkaar genereerden deze musea meer dan 1,3 miljard euro aan inkomsten en boden ze werk aan zo’n 44.000 mensen (CBS 2025b, Veldkamp et al. 2025, Museumvereniging 2025a).

De Museumkaart is met eind 2025 meer dan 1,5 miljoen kaarthouders een groot succes. Hun aantal neemt elk jaar toe en zij brachten meer dan 9,7 miljoen museumbezoeken. Gemiddeld bezochten zij 6,46 keer een museum. 7 op de 10 Nederlanders vinden musea simpelweg onmisbaar. Onmisbaar betekent echter niet onkwetsbaar. Het afgelopen jaar was voor musea ook een turbulent jaar, dat bovenal toonde dat zij individueel, maar ook collectief kwetsbaar kunnen zijn voor economische en financiële tegenslag, voor censuur en voor diefstal (Museumvereniging 2025b).

Waar blijven de bezoekers?
In 2024 en 2023 bezochten bijna 32 miljoen mensen een museum, maar dat waren nog wel 2 miljoen mensen minder dan in 2019. Waar deze terugloop van ongeveer 5 procent aan ligt is niet eenduidig: 65-plussers gaan duidelijk minder vaak naar een museum en hetzelfde geldt voor buitenlandse bezoekers. En dit terwijl zowel het aantal 65-plussers als het aantal buitenlandse toeristen hoger ligt dan in 2019. Een mogelijke verklaring ligt in de gestegen toegangsprijzen, die met de inflatie meestegen en nu meer dan een vijfde hoger liggen dan vijf jaar geleden. Hierdoor kiezen mensen wellicht eerder voor andere dagattracties, zo blijkt uit onderzoek van Hendrik Beerda Brand Consultancy. Kunstmusea, die altijd al populairder waren bij buitenlandse bezoekers, merken deze terugloop het sterkst: bezoekersaantallen liggen nog altijd meer dan 12 procent onder het niveau van voor de coronapandemie. Voor andere musea is dat met 5 procent beduidend minder (CBS 2025b, CBS 2025c, Beerda 2025).

Financiële kwetsbaarheid
Mede dankzij de meegestegen toegangsprijzen is de omzet van musea sinds 2015 harder gestegen dan de inflatie. Tegelijkertijd blijven veel musea financieel kwetsbaar en merken zij een teruggang in bezoekers direct. Deze liggen de laatste twee jaar op het niveau van 2015. Met name middelkleine en kleine musea hebben het nog altijd moeilijk: zij hebben te maken met minder bezoekers en inkomsten en oplopende kosten. Liefst 45 procent van de musea lijdt verliezen, van gemiddeld 65.000 euro per jaar. Musea blijven bovendien voor meer dan zestig procent van hun inkomsten afhankelijk van overheidssteun en private bijdragen (zie ook de pagina Cultuur en geldstromen) (Veldkamp et al. 2025).
 
Naast de financiële meerwaarde van de Museumkaart, die tot bijna een kwart meer bezoekers kan aantrekken, is overheidssteun vanuit het Rijk, de provincie of de gemeente voor veel musea cruciaal. Wel of geen steun kan daarbij het verschil maken of een museum kan voortbestaan. Panorama Mesdag is sinds 1 januari 2026 een rijksmuseum en krijgt daarmee directe financiering van het Rijk, nadat het na de coronajaren financieel worstelde, mede vanwege structureel lagere bezoekersaantallen. Daarmee is het museum een uitzondering: het was pas de tweede keer sinds 2001 dat een museum een rijksmuseum werd en daarmee onder de Erfgoedwet valt. Het Groninger Museum kampt momenteel met financiële problemen en is in onderhandeling met de provincie en gemeente over financiële hulp. Het Nationaal Onderwijsmuseum in Dordrecht dreigde vanaf 2027 niet langer steun van het Rijk te krijgen en daardoor te moeten sluiten, maar werd in het voorjaar van 2026 alsnog gered nadat de Tweede Kamer besloot de subsidie in stand te houden en zelfs te verhogen (van Speijk 2025, Pronk 2025, van Ruiten, Brouwer 2025, Sok 2026)

Inbreuk en inbraak
De aandacht voor erfgoed hangt altijd sterk samen met de heersende maatschappelijke en politieke kwesties en ontwikkelingen (van Oost 2024). Musea staan wereldwijd onder toenemende druk vanwege hun tentoonstellingen, maar ook hun maatschappelijke positionering. Zowel vanuit de maatschappij, als vanuit de landelijke of lokale politiek is de druk op musea en zelfs censuur in met name de V.S. en sommige Europese landen het afgelopen jaar sterk toegenomen. Deze druk op hun functioneren komt in de meeste gevallen vanuit radicaal rechtse of conservatieve hoek. Ook bij Nederlandse musea leven zorgen over deze inbreuk, over de maatschappelijke polarisatie en de online en zelfs fysieke bedreigingen die daaruit voortkomen, zo signaleert de Museumvereniging. Niet voor niets riep de Raad voor Cultuur begin 2026 in zijn rapport Maken (z)onder drukop om artistieke vrijheid in Nederland wettelijk beter te beschermen. De kunstroven bij het Drents Museum in Assen en het Zilvermuseum in Doesburg onderstrepen dat inbraken musea ook nog altijd hard kunnen treffen – waarbij steeds vaker gebruik wordt gemaakt van zware explosieven. Beveiliging van tentoonstellingen en kunstwerken blijft, mede vanwege de hoge kosten, een uitdaging (Friedman et al. 2025, NEMO 2025, Dijksterhuis 2025, Museumvereniging 2025c, Wesselingh, Carasso 2025, Schnabel et al. 2026, Ouhajji, Pinedo 2026).

Toegang tot erfgoed: voor wie en van wie is het en wie kan meedoen?

Erfgoed is niet alleen belangrijk voor een besef van ons verleden, maar geeft ook betekenis aan de huidige en toekomstige samenleving. Deze betekenisgeving is een constant proces dat door verschillende partijen en groepen gedaan wordt (Muzaini en Minca 2018). Tegelijkertijd is die betekenis verre van eenduidig en liggen er voor erfgoedinstellingen, -gemeenschappen en -beoefenaars uitdagingen over de vragen voor en van wie erfgoed is en wie daaraan kan en mag deelnemen. Zoals historica Valika Smeulders stelt:

“Erfgoed is een selectie – het is het tastbare dat wordt bewaard, en het ongrijpbare dat wordt herinnerd, wat van generatie op generatie wordt overgedragen. Die handelingen, het bewaren en herinneren, gebeuren in eerste instantie in groepsverband. Erfgoed is daarmee vaak verbonden aan een groepsperspectief. Maar erfgoed wordt ook op nationale podia gehesen, wat de vraag opwerpt welke verhalen worden uitgekozen als sprekend en exemplarisch voor een samenleving als geheel.” (Smeulders 2025)

Cultuurbeoefening van the Culture tot Faro
Een van de uitdagingen voor overheden is het beter bereiken en ondersteunen van de verschillende erfgoedgemeenschappen met hun uiteenlopende roerende en immaterieel erfgoed en hun erfgoedpraktijken en initiatieven: onderzoek uit 2023 identificeerde een kleine 3.000 groepen en dat was een ondergrens. De in december 2024 verschenen Boekman Extra #47 Immaterieel erfgoedbeleid in Nederland. Erfgoed in beweging gaat dieper in op het erfgoedbeleid van verschillende kabinetten op dit gebied (Goossens et al. 2025, van der Leden 2024).
 
De Nederlandse Unesco Commissie adviseerde de politiek eind 2023 al om beleid te ontwikkelen dat de diversiteit en verscheidenheid van culturele expressies in Nederland recht doet, waaronder the Culture. De commissie riep op om de rijke verscheidenheid aan erfgoedbeoefening in Nederland meer te waarderen, te stimuleren en effectiever te benutten. Meer specifiek missen bi-culturele jongeren en gemeenschappen vertegenwoordiging in traditionele culturele instituten en fondsen, waardoor ze niet goed worden bereikt en erkenning binnen het systeem missen. In 2026 wees de commissie in een nieuw rapport, Onbetaalbaar. Investeren in erfgoedgemeenschappen, nogmaals op de kloof tussen enerzijds erfgoedgemeenschappen en anderzijds overheden en fondsen. Zij roept op tot meer samenwerking in vertrouwen en een eerlijker en toegankelijker financieringssysteem voor erfgoedgroepen (Bedaux et al. 2026).
 
In januari 2024 heeft Nederland het Verdrag van Faro ondertekend. Dit internationale verdrag plaatst de mens en de samenleving centraal, evenals hun relatie met erfgoed. Het belangrijkste uitgangspunt is dat ieder mens het recht heeft om betrokken te zijn bij erfgoed en daar een eigen betekenis aan te geven. De verwachting is dat het verdrag in 2027 geratificeerd zal worden. In juni 2025 adviseerde de Raad voor Cultuur de kerndoelen van het verdrag te borgen in beleid op nationaal, provinciaal en gemeentelijk niveau. Vier op de vijf gemeenten is reeds bekend met Faro en zijn kerndoelen, maar minder dan vier op de tien heeft tot nu toe een of meer van deze doelen opgenomen in zijn beleidsdoelen (Raad voor Cultuur 2025b, Goossens et al. 2025).
 
In januari 2025 hebben het ministerie van OCW, de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Interprovinciaal Overleg (IPO) voor het eerst samen afspraken opgesteld over immaterieel erfgoed en erfgoedparticipatie in de bestuurlijke afspraken cultuurbeoefening 2025-2028. Hiermee wil de overheid erfgoedbeoefening versterken via betere ondersteuning van erfgoedbeoefenaars. Zo moet een sterk ecosysteem voor cultuurbeoefening bevorderd worden en de verbinding worden gezocht tussen cultuur en sociaal-maatschappelijke opgaven (Bruins et al. 2025).

Democratischer erfgoed en erfgoedprojecten van regionale en migrantengemeenschappen
In de afgelopen jaren zijn ondertussen, mede geïnspireerd door het Unesco-rapport en Faro, diverse initiatieven gestart om die toegang tot en deelname aan erfgoed te verbeteren. Het eind 2024 opgerichte Netwerk Levend Erfgoed zet zich in om de samenwerking te verbeteren tussen gemeenschappen, vrijwilligersorganisaties en professionele partners. Een van de speerpunten is democratischer erfgoedonderzoek. Daartoe roept ook de Nationale Onderzoeksraad Erfgoed op in zijn eerste onderzoeksagenda 2026-2030. De raad wil daarnaast samenwerking binnen de hele kennisketen stimuleren en erfgoedonderzoek in lerende netwerken organiseren rondom zeven kernthema’s(NOE 2025).
 
De provinciale erfgoedhuizen, georganiseerd in de stichting OPEN, brachten in 2025 hun erfgoedstrategie 2029 uit, waarin ze inzetten op een sterke infrastructuur voor erfgoedbeoefening en het versterken van de waarde van erfgoed voor de samenleving en de erfgoedbeoefenaar centraal stellen (OPEN 2025). Verder heeft het KIEN in 2025 zijn inventaris vernieuwd, waarbij borging centraler is komen te staan en de barrière voor erfgoedgemeenschappen is verlaagd om hun erfgoed aan te melden. Het Fonds voor Cultuurparticipatie heeft tot slot begin 2026 een nieuwe regeling geopend, Co-creatie – Gemeenschappen, bedoeld voor (immaterieel) erfgoedprojecten door of met gemeenschappen. In dit verband werkt Nederland ook samen met het Caribisch deel van het Koninkrijk. Immaterieel erfgoed in Caribisch Nederland – op Bonaire, Saba en Sint Eustatius – is een vast onderdeel geworden van de culturele agenda. Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius en Sint-Maarten werken ieder aan het opstellen van een eigen inventaris van immaterieel erfgoed (Dijkgraaf 2024, Gräper 2024a).
 
Het blijft tegelijkertijd een uitdaging om de meerstemmigheid binnen de samenleving en de diverse erfgoedgemeenschappen ook daadwerkelijk te vertalen naar het erfgoedveld. Onderzoek onder regionale gemeenschappen en postkoloniale en andere migrantengroepen toont dat aandacht en erkenning vanuit officiële instanties gewaardeerd wordt, maar ook dat veel groepen nog uitsluiting ervaren en structurele erkenning en financiële en andere ondersteuning bij documentatie en archivering missen (Simons, Bergwerff 2025, Elahi 2025, Bedaux et al. 2026). Bij gebrek aan formele erkenning en borging nemen gemeenschappen zelf het initiatief. Te denken valt aan de al langer bestaande The Black Archives, maar ook aan initiatieven van Podiumkunst.net en VibeLab rondom de archivering van nachtcultuur, van Dutch Hip Hop Archive en Culture Capsule om samen met Wikimedia Nederland de geschiedenis van hip hop online te documenteren of van The Need for Legacy rondom de archivering van zwarte theatermakers.

Diversiteit en digitale toegang tot erfgoed in archieven en musea
De brede maatschappelijke en politieke controverse die in januari 2025 ontstond bij het gedeeltelijk digitaal openbaren van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging van vlak na de Tweede Wereldoorlog, toont hoe gevoelig de toegang tot erfgoed en archieven soms kan liggen (Steketee 2025). Begin 2026 maakte het kabinet bekend[1] dat de bestaande Archiefwet gewijzigd wordt om een betere balans te vinden tussen het beschermen van persoonsgegevens en de toegang tot erfgoed. Zo moet het archief alsnog zo snel mogelijk digitaal toegankelijk en doorzoekbaar worden, met context en gekoppeld aan andere oorlogsbronnen.
 
Musea en erfgoedinstellingen streven op hun beurt ook naar meer diversiteit en meerstemmigheid. Tijdens de International Council of Museums (ICOM) conferentie in 2022 is na een langdurig proces met een enorme meerderheid (92 procent) een nieuwe museumdefinitie aangenomen door de internationale museumgemeenschap, waarin inclusiviteit en diversiteit kernwaarden zijn. De Nederlandse vertaling kwam in 2023 tot stand in samenwerking met ICOM Belgium-Flanders, Museumvereniging en FARO – Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed.
 
Uit cijfers van de Museumvereniging blijkt dat in 2024 inmiddels 80 procent van de musea actief de Code Diversiteit & Inclusie toepast, waarbij grotere musea voorop lopen. De directies van musea zijn ook vrijwel gelijk verdeeld tussen vrouwen en mannen (Veldkamp et al. 2025). Daarnaast hebben inmiddels 61 musea zich aangesloten bij het platform Musea Bekennen Kleur dat zich inzet tegen institutioneel racisme en discriminatie en ruimte wil geven aan andere perspectieven en verhalen. Imagine IC richt zich op levend erfgoed en actuele culturele praktijken. De kern van hun werk als een “museale uitvoering van de buurt” is om mensen samen te brengen, te verzamelen en elkaar laten ontmoeten. En de door het Europese erfgoednetwerk Europeana ontwikkelde DE-BIAS Tool helpt erfgoedhuizen en musea om hun collectiebeschrijvingen kritisch tegen het licht te houden (lees meer over de ontwikkelingen op dit vlak op de pagina Diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid).

Het koloniale verleden leeft door: de omgang met gedeeld koloniaal erfgoed

De erfenissen van het koloniale verleden, zowel het recentere als verdere verleden, werken tot op de dag van vandaag door. Deze gedeelde geschiedenis en zijn tastbare en immateriële erfgoed blijven dan ook onverminderd in het centrum van de aandacht staan.

Uit de in juni 2024 afgesloten subsidieregeling ‘Houd je erfgoed levend’ kwamen meer dan 160 toegekende initiatieven voort waarin de rijke, culturele tradities en het immateriële erfgoed van Indische, Molukse, Papoea en Peranakan gemeenschappen in Nederland centraal stond (Colman 2024). In november 2025 is door toenmalig staatssecretaris Judith Tielen van VWS een nieuwe subsidieregeling aangekondigd waar deze gemeenschappen tot 2028 gebruik van kunnen maken (Tielen 2025).

Op 1 juli 2024 eindigde het Herdenkingsjaar Slavernijverleden, waarin met steun van overheidssubsidies via het Fonds voor Cultuurparticipatie en het Mondriaan Fonds meer dan 200 initiatieven en activiteiten werden georganiseerd. Tot en met 2028 stelt de regering nog eens 200 miljoen euro beschikbaar om aandacht aan dit gedeelde slavernijverleden te blijven besteden. Daarnaast is begin 2025 een Herdenkingscomité Slavernijverleden opgericht. Het Herdenkingscomité krijgt een centrale rol in de nationale en koninkrijksbrede herdenking van het slavernijverleden en de bevordering van maatschappelijke bewustwording hierover. Het organiseert vanaf 2025 de jaarlijkse Nationale Herdenking Slavernijverleden op 1 juli in Amsterdam samen met NiNsee (Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis).
 
Deze inzet sluit aan bij bredere ontwikkelingen rondom het koloniale erfgoed van Nederland en zijn voormalige koloniën. In de afgelopen jaren is er steeds meer aandacht gekomen voor de omgang met dit gedeelde erfgoed. Zo is een proces in gang gezet waarin ruimte is gekomen voor de teruggave van erfgoed aan deze landen. Ook wordt ingezet op het delen en digitaal beschikbaar stellen van dit erfgoed en van koloniale archieven.
 
Met steun van het ministerie van VWS is in oktober 2024 de website onsland.nl gelanceerd. Meer dan 70 collecties en 250.000 bronnen van erfgoedinstellingen, archieven en musea zijn hierop bijeengebracht over de gedeelde geschiedenis van Nederland en Indonesië. Daarnaast wordt dit roerende en immateriële erfgoed in musea en door gemeenschappen getoond, onderzocht en bevraagd. Miljoenen Nederlanders hebben anno 2026 nog altijd een band met deze geschiedenis en houden dit erfgoed levend. Veel postkoloniale erfgoedgemeenschappen beschouwen volgens onderzoeker Jaswina Elahi hun erfgoed “als een levend proces dat voortdurend verandert. Erfgoed is geworteld in herinnering, emotie en sociale relaties en krijgt steeds opnieuw vorm in dialoog met verleden, heden en toekomst.” (Verschoor 2025, Elahi 2025).
 
In september 2025 bracht de Commissie Koloniale Collecties voor de zesde maal advies uit over de teruggave van koloniaal erfgoed. Na vijf eerdere adviezen in 2023, 2024 en 2025 over het teruggeven van waardevol cultureel erfgoed aan Sri Lanka, Indonesië en Nigeria en aan de Ysleta del Sur Pueblo natie uit Texas in de Verenigde Staten, ging het voor het eerst niet om roofkunst, maar om de teruggave aan Indonesië van 28.000 fossielen uit de zogenaamde Dubois-collectie. Deze waren door Dubois in de koloniale tijd naar Nederland gebracht. De collectie bevat een wereldberoemde schedelkap van een homo erectus, een voorouder van de mens. Toenmalig minister Gouke Moes besloot tot teruggave van deze objecten, nadat de Commissie Koloniale Collecties oordeelde dat uit het onderzoek blijkt dat de Dubois-collectie nooit eigendom van Nederland is geworden en hoogstwaarschijnlijk onder dwang destijds was meegenomen (Keulemans 2025).
 
De Raad voor Cultuur adviseerde daarnaast in 2024 het historische onrecht dat de voormalige koloniën is aangedaan te erkennen, waar mogelijk te herstellen en nieuw onrecht in de toekomst te voorkomen. Dat is meer dan restitutie: het gaat om het in onderlinge samenwerking ontsluiten en, al dan niet digitaal, toegankelijk maken van archieven. In het bijzonder het Caribische deel van het Koninkrijk moet daarbij ondersteund worden om zijn eigen koloniale archieven te beheren. Ook verschillende erfgoedinstellingen en musea hebben de afgelopen jaren kritisch gekeken naar hun rol en verantwoordelijkheid bij het beheren van collecties met onbekende of dubieuze herkomst. Om musea verder te helpen bij dergelijk herkomstonderzoek heeft de RCE in 2025 een handreiking gepubliceerd (Raad voor Cultuur 2024, Pennock 2025)
 
Daarnaast zijn de afgelopen jaren consortia en samenwerkingen tussen verschillende erfgoedinstellingen op het gebied van herkomst en restitutie opgezet. Zij zetten zich in voor kennisuitwisseling en samenwerkingen tussen instellingen in Nederland en met landen van herkomst. Op de website Colonial collections is te zien wat in de Nederlandse musea aanwezig is aan cultuurgoed uit voormalige koloniën. Dat vergemakkelijkt toegankelijkheid, onderzoek en eventuele teruggave. En bezoekers kunnen vanuit hun perspectief informatie aan dit erfgoed toevoegen. Daarnaast hebben Nederlandse musea, zoals bijvoorbeeld het Wereldmuseum, besloten na onderzoek zelf ook objecten terug te geven.

Digitale strategie en duurzaam bewaren

In Nederland hebben musea en erfgoedinstellingen in de afgelopen jaren grote stappen gezet in het digitaliseren en online ontsluiten van erfgoedcollecties, al laten de cijfers ook zien dat inmiddels de groei nog maar langzaam gaat. In de laatste drie jaar groeiden zowel het aandeel dat gedigitaliseerd was als online ontsloten, met slechts een procent per jaar (CBS 2025b, Blaker et al. 2024). Het blijft daarnaast een uitdaging om deze afzonderlijke initiatieven aan elkaar te verbinden, deze digitale content duurzaam te bewaren en het materiaal voor gebruikers gebruiksvriendelijk toegankelijk te maken.

Sinds de oprichting in 2015 zet het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) zich hiervoor in. Het netwerk is “een samenwerkingsverband van organisaties en personen, zoals archieven, bibliotheken en musea, brancheorganisaties, softwareleveranciers, onderzoekers, programmeurs, opleiders en adviseurs, historische verenigingen en lokale erfgoedgemeenschappen in het hele Koninkrijk.” Eind 2024 presenteerde het netwerk de Nationale Strategie Digitaal Erfgoed 2025-2028, die in samenwerking met het Ministerie van OCW tot stand is gekomen. Speerpunt blijft het streven naar digitaal verbonden erfgoed. De doelen voor de komende vier jaar zijn om te werken (1) naar een dataruimte voor het hele Koninkrijk, inclusief het Caribische deel; (2) naar een brede bruikbaarheid van erfgoedinformatie door in te zetten op algemene webstandaarden en datakwaliteit; (3) naar een duurzame aanpak van bron tot publiekstoepassing en (4) dit te doen vanuit een dynamisch erfgoedbegrip. In 2026 presenteerde de NDE een vernieuwde Wegwijzer digitaal erfgoed voor erfgoedorganisaties die volgens de nationale strategie willen gaan werken (NDE, OCW 2024).