Beeldende kunst

Domein

De Cultuurmonitor beschouwt binnen de domeinanalyse beeldende kunst trends en ontwikkelingen rondom het vervaardigen, distribueren, tentoonstellen, aankopen en ervaren van beeldende kunstobjecten. Onder beeldende kunstobjecten verstaat deze domeinanalyse zowel objecten met een ‘platte’ en statische vorm – zoals schilderijen en tekeningen – als beeldhouwwerk, videokunst, en installaties. Deze zijn in Nederland in tal van contexten te vinden; denk aan galeries, beurzen en ateliers, maar ook aan musea en creatieve broedplaatsen.

Samenvatting

Vóór de coronacrisis was de positie van beeldend kunstenaars al bijzonder precair. En hoewel vele instellingen sinds de crisis hameren op recent opgestelde arbeidsrichtlijnen, is het domein Beeldende Kunst nog altijd erg ongelijk. De loonverschillen tussen beeldend  kunstenaars zijn groot, vrouwelijke makers zijn ondervertegenwoordigd op beurzen en in collecties, en ondanks de toegenomen aandacht voor diversiteit blijven museum- en instellingsbesturen wit, hoogopgeleid en mannelijk.

Daar komt bij dat bezoekersaantallen voor kunstmusea en instellingen na twee jaar corona nog altijd laag liggen, waardoor sommige instellingen het risico lopen op onherstelbare financiële schade. Toch zijn er ook lichtpuntjes: er wordt nog harder gestreden voor diversiteit en inclusie, kunstkopers blijven trouw, en digitalisering biedt sinds de coronacrisis ten dele een uitkomst voor musea, makers en galeries.

Inleiding en kerncijfers

De Cultuurmonitor beschouwt binnen de domeinanalyse beeldende kunst trends en ontwikkelingen rondom het vervaardigen, distribueren, tentoonstellen, aankopen en ervaren van beeldende kunstobjecten. Onder beeldende kunstobjecten verstaat deze domeinanalyse zowel objecten met een ‘platte’ en statische vorm – zoals schilderijen en tekeningen – als beeldhouwwerk, videokunst, en installaties. Deze zijn in Nederland in tal van contexten te vinden; denk aan galeries, beurzen en ateliers, maar ook aan musea en creatieve broedplaatsen. Vanwege deze brede verspreiding heeft beeldende kunst dan ook onontkoombaar raakvlakken met andere domeinen als design en erfgoed. Er zijn enorme verschillen binnen het domein beeldende kunst – niet alleen tussen beginnende makers en internationale kunststerren, maar ook tussen de vele instellingen en beleidsniveaus die zich bezig houden met verschillende vormen van beeldende kunst. Op basis van enkele hoofdthema’s biedt deze analyse inzicht in de overkoepelende ontwikkelingen die zich de afgelopen jaren voordeden in dit gevarieerde domein.

Kunstenaars en inkomsten

n
€, in prijzen van 2019

Bron: CBS / ROA / CBS (Monitor Kunstenaars en andere werkenden met een creatief beroep)

Beeldende kunstmusea tijdens corona

Bron: Museumvereniging / CBS

Wat willen we verder weten over beeldende kunst?

Nieuwe makers en instellingen binnen het domein Beeldende kunst lijken steeds vaker te maken te krijgen met een hoge drempel. De hoge vastgoedprijzen in stedelijke gebieden en de grote ongelijkheid binnen het domein hebben al jaren een negatief effect op de ruimte die er is voor nieuwe geluiden (Kraaijeveld 2019). Het wegvallen van publieksinkomsten en de ongelijk verdeelde coronasteun lijken deze ruimte alleen maar verder ingeperkt te hebben. Kleine galeries, expositieruimten en makers hadden het gedurende 2020 moeilijk (Museumvereniging 2020). Verschillende instellingen geven aan een vergrijzing waar te nemen. Zijn er genoeg faciliteiten voor nieuwe Nederlandse kunstenaars, galeries en instellingen?

Om meer inzicht te verkrijgen in deze ontwikkeling is het belangrijk om de verschillende organisatievormen die de afgelopen jaren in het domein zijn opgekomen beter onder de loep te nemen. Zo lijken makers steeds vaker samen op te trekken om hun krachten te bundelen – denk bijvoorbeeld aan samenwerkingen rond creatieve broedplaatsen, maar ook aan kunstenaarscollectieven (Smallenburg 2021). Wat zegt de opkomst van samenwerkingsverbanden over de positie van de individuele maker op de arbeidsmarkt? En in hoeverre ondervangen samenwerkingsverbanden bestaande problemen?

Een andere kwestie die verband houdt met de vergrijzing van de beeldende kunst betreft de stabiliteit van geldstromen. Enkele instellingen kaarten aan dat er binnen het huidige subsidiestelsel weinig ruimte is voor de duurzame ontwikkeling van jong talent. Het ontbreekt nog aan een instrument om op structurele, meerjarige manier de invloed van subsidies en andere faciliteiten op talentontwikkeling structureel te meten. Wat speelt zich af in de ateliers van gesubsidieerde makers? Welke jonge instellingen en makers gooien de handdoek in de ring – en waarom? En welke jonge instellingen en makers hebben wel succes?

Tot slot blijkt uit deze analyse dat de coronacrisis verschillend heeft uitgepakt binnen het domein Beeldende kunst, maar geen omslag heeft veroorzaakt. De grootste trends – een instabiele en ongelijke arbeidsmarkt, digitalisering, de vraag of er voldoende subsidies en faciliteiten zijn om het domein structureel te onderhouden en een toenemende aandacht voor diversiteit en inclusie – speelden al vóór de coronacrisis.

Het blijft daarom belangrijk om de ontwikkelingen in de beeldende kunst te blijven monitoren. Want wat betekenen de vele nieuwe richtlijnen, maatregelen en hervormingen van de afgelopen jaren voor de praktijk? We zijn daarom in gesprek om de Collectieve Selfie voort te zetten inclusief een panelonderzoek om de individuele praktijk van makers in kaart te brengen. Hiermee bouwt de Cultuurmonitor mee aan een stabiele, duurzame basis voor het domein Beeldende kunst.

Meer weten over het domein beeldende kunst?

Bekijk meer data over het domein beeldende kunst in het dashboard van de Cultuurmonitor.

Meer literatuur over het domein beeldende kunst is ook te vinden in de kennisbank van de Boekmanstichting.

Literatuur

Art Basel en UBS (2021) The art market 2021. Bazel en Zürich: Art Basel en UBS.

Berenschot (2021) Evaluatie richtlijn en experimenteerreglement kunstenaarshonorarium. Utrecht: Berenschot.

Amsterdams Fonds voor de Kunst (2021) Jaarverslag 2020. Amsterdam: Amsterdams Fonds voor de Kunst.

BKNL (2019) Een collectieve selfie 4: beeldende kunst in cijfers. Amsterdam: Beeldende Kunst Nederland.

Brom, R. (et al.) (2019) De staat van cultuur 4: cultuurindex nederland. Amsterdam: Boekmanstichting.

Borg, L. ter (2020) ‘Nederlandse kunstmusea: diversiteit is beleid, maar de directeur is altijd wit’. Op: www.nrc.nl, 17 juni.

CBS (2021a) ‘Monitor kunstenaars en andere werkenden met een creatief beroep 2021’. Op www.cbs.nl, 6 oktober.

CBS (2021b) ‘Omzet en inkomenspositie zzp’ers in culturele sector’. Op www.cbs.nl, 19 maart.

CBS (2022) ‘Musea, naar type (aard van de collectie), 2009-2020’. Op: www.cbs.nl, 25 maart.

Fair Practice Code (2020) ‘Overzicht maatregelen en ontwikkelingen coronacrisis. Op: www.fairpracticecode.nl.

Goudriaan, R. (et al.) (2021) Ongelijk getroffen, ongelijk gesteund. Effecten van de coronacrisis in de culture sector. Amsterdam: Boekmanstichting, SiRM en Significant APE.

Jorritsma, E. (2021) ‘De zzp’er is de grote verliezer in de cultuursector’. Op: www.nrc.nl, 29 september.

Knol, J. (2021) ‘Het verlangen om weer kunst te kopen is groot. Interview met Olav Velthuis’. Op: www.boekman.nl, 14 april.

Kraaijeveld, J. (2019) ‘Betaalbare ateliers, een maatschappelijke zaak’. Op: www.platformbk.nl, 11 februari.

Leeuwen, A. van (2021) ‘Vooral ouderen en toeristen blijven weg: musea vrezen het ergste voor 2021’. Op: www.volkskrant.nl, 7 november.

Museumvereniging (2020) Museumcijfers 2020. Amsterdam: Museumvereniging.

Nederlandse Galerie Associatie (2021) Onderzoek kunstmarkt 2021. Amsterdam: Nederlandse Galerie Associatie 2021.

Nieuwsuur (2021) ‘Weinig vrouwelijke kunstenaars in musea: “we keken naar kunst met één oog dicht”’. Op: www.nos.nl, 18 april.

ROA (2021) ‘Arbeidsmarkt’ . Op: www.vereniginghogescholen.nl, 12 april.

Robertson, J. en C. McDaniel (2010) Themes of contemporary art: visual art after 1980. New York: Oxford University Press.

Rutten, P., O. Koops en F. Visser (2020) Monitor creatieve industrie 2019. Hilversum: Stichting Media Perspectives.

Smallenburg, S. (2021) ‘Samen sterk: de kracht van het collectief’. Op: www.nrc.nl, 19 mei.

Uchelen, A. van (2020) ‘Musea zijn kunstwerken “kwijt” door corona’. Op: www.nos.nl, 31 mei.

Vinkenburg, B., H. M. Booij en I. Hegeman (2018) Gemeentelijke bestedingen aan beeldende kunst & vormgeving: evaluatie van de Decentralisatieuitkering Beeldende Kunst & Vormgeving. Utrecht: Berenschot.

Wolters, L. en R. Goudriaan (2019) Onderzoek richtlijn functie- en loongebouw presentatie-instellingen voor beeldende kunst. Amsterdam: De Zaak Nu.

Gesprekspartners

Verantwoording beeld

Puzzel van De tuin der lusten / Fotografie: Lisa Maatjens